Uzupełnij lukę (___) poprawną formą czasownika, wybierając właściwy aspekt (dokonany lub niedokonany) od czasownika podanego w nawiasie. Zwróć uwagę na to, czy chodzi o czynność jednorazową i zakończoną, czy o proces, powtarzalność lub trwanie.
Trochę
i zrobiłem przerwę. (pracować / popracować)
Zawsze
obietnic. (dotrzymywać / dotrzymać)
Zawsze
dużo notatek. (robić / zrobić)
Na spotkaniu
cały plan. (omawiać / omówić)
Już
zakupy, możemy wracać. (robić / zrobić)
Wczoraj
do pracy pieszo. (iść / pójść)
Cały dzień
zakupy. (robić / zrobić)
chwilę i idziemy dalej. (siedzieć / posiedzieć)
Zawsze
obiad po pracy. (gotować / ugotować)
Od rana
do egzaminu. (uczyć się / nauczyć się)
Błędy aspektu
Błędy aspektu to niepoprawny dobór formy czasownika pod względem aspektu, czyli tego, czy czynność jest ujmowana jako:
- niedokonana (trwa, powtarza się, nie jest domknięta),
- dokonana (zakończona, jednorazowa, „domknięta”).
W polszczyźnie aspekt bywa kluczowy dla sensu zdania. Zła forma może brzmieć nienaturalnie, zmieniać znaczenie albo powodować sprzeczność w czasie.
1. Aspekt dokonany i niedokonany – przypomnienie
| Aspekt | Co oznacza? | Typowe pytanie | Przykład |
|---|---|---|---|
| Niedokonany | czynność trwa, powtarza się albo jest w toku | co robi? co robił? co będzie robić? | czytać, pisać, robić, oglądać |
| Dokonany | czynność zakończona, jednorazowa, z wynikiem | co zrobi? co zrobił? | przeczytać, napisać, zrobić, obejrzeć |
2. Najczęstsze typy błędów aspektu
| Typ błędu | Na czym polega? | Skutek |
|---|---|---|
| Dokonany zamiast niedokonanego | użycie formy „z wynikiem”, gdy chodzi o proces lub powtarzalność | zdanie brzmi tak, jakby czynność była jednorazowa |
| Niedokonany zamiast dokonanego | użycie formy procesowej, gdy chodzi o wykonanie i zakończenie | brak informacji o efekcie / niejasność |
| Sprzeczność z okolicznikami czasu | aspekt nie pasuje do „już”, „w końcu”, „cały czas”, „codziennie” | nielogiczność lub niezręczność |
| Mylenie aspektu z przyszłością | czas przyszły prosty ma tylko czasowniki dokonane | błędy typu „będę zrobił” |
3. Błąd: dokonany zamiast niedokonanego (proces vs jednorazowość)
| Kontekst (sens) | Błędnie | Poprawnie | Dlaczego? |
|---|---|---|---|
| czynność trwała w tle | Wczoraj przeczytałem książkę, gdy zadzwoniłeś. | Wczoraj czytałem książkę, gdy zadzwoniłeś. | „gdy” wskazuje tło, proces |
| powtarzalność | Codziennie napiszę notatkę. | Codziennie piszę notatkę. | nawyk wymaga niedokonanego |
| czynność ciągła | Cały dzień zrobiłem porządki. | Cały dzień robiłem porządki. | „cały dzień” sugeruje trwanie |
4. Błąd: niedokonany zamiast dokonanego (brak wyniku)
| Kontekst (sens) | Błędnie | Poprawnie | Dlaczego? |
|---|---|---|---|
| efekt ma być osiągnięty | W końcu czytałem tę książkę. | W końcu przeczytałem tę książkę. | „w końcu” sugeruje domknięcie |
| zadanie wykonane | Robiłem pracę domową i oddałem. | Zrobiłem pracę domową i oddałem. | oddanie zakłada wykonanie |
| jednorazowa czynność | Wczoraj oglądałem ten film (i to był ten jeden raz). | Wczoraj obejrzałem ten film. | chodzi o jedno obejrzenie do końca |
5. Okoliczniki czasu jako „sygnały” aspektu
Pewne słowa w zdaniu bardzo często podpowiadają, jaki aspekt będzie naturalny.
| Sygnał w zdaniu | Najczęściej pasuje | Przykład |
|---|---|---|
| już, w końcu, nagle, od razu, do końca | aspekt dokonany | Już napisałem e-mail. |
| zwykle, często, codziennie, zawsze, czasami | aspekt niedokonany | Codziennie piszę notatki. |
| cały czas, przez godzinę, kiedy, podczas gdy | aspekt niedokonany | Podczas gdy czytałem, on spał. |
6. Typowy błąd: „będę zrobił”
W polszczyźnie:
- czas przyszły złożony („będę robić”) tworzy się z czasownikami niedokonanymi,
- czas przyszły prosty („zrobię”) występuje z czasownikami dokonanymi.
| Aspekt | Poprawna forma | Przykład | Niepoprawnie |
|---|---|---|---|
| Niedokonany | będę + bezokolicznik | Jutro będę robić porządki. | będę zrobił |
| Dokonany | forma prosta | Jutro zrobię porządki. | będę zrobił |
7. Jak unikać błędów aspektu? (szybki test)
| Pytanie kontrolne | Jeśli odpowiedź brzmi „tak”… | Wybierz | Przykład |
|---|---|---|---|
| Czy chodzi o wynik, zakończenie, „domknięcie”? | tak | aspekt dokonany | Napisałem raport (gotowy). |
| Czy chodzi o proces, trwanie, tło? | tak | aspekt niedokonany | Pisałem raport, gdy zadzwoniłeś. |
| Czy chodzi o nawyk/powtarzalność? | tak | aspekt niedokonany | Zwykle piszę raporty rano. |
8. Najważniejsze do zapamiętania
- Niedokonany opisuje trwanie, powtarzalność lub czynność w toku: czytać, robić, pisać.
- Dokonany opisuje czynność zakończoną z wynikiem: przeczytać, zrobić, napisać.
- Błędy aspektu powstają, gdy aspekt nie pasuje do sensu zdania lub do okoliczników czasu (np. „w końcu”, „codziennie”).
- W przyszłości: będę robić (niedokonany) vs zrobię (dokonany); forma „będę zrobił” jest niepoprawna.