Błędy użycia zaimków

Błędy użycia zaimków to niepoprawności związane z tym, jak stosujemy zaimki (np. ja, ty, on, ten, tamten, który, się, swój) w zdaniu. Najczęściej są to błędy:

odniesienia (nie wiadomo, do kogo/czego zaimek się odnosi),
zgody (zły rodzaj/liczba/przypadek),
rekcji (zła forma po przyimku lub czasowniku),
nadmiaru (niepotrzebne powtarzanie zaimków),
niewłaściwego doboru (np. „swój” vs „jego/jej”).

1. Najczęstsze typy błędów

Typ błędu	Na czym polega?	Skutek
Niejasne odniesienie	zaimek może wskazywać na kilka różnych rzeczowników	dwuznaczność
Zła forma po przyimku	brak formy „mnie/tobie/jemu” itp.	rażąca niepoprawność
Błąd zgody	zaimek nie zgadza się z rzeczownikiem	złe brzmienie, błąd gramatyczny
Niewłaściwy wybór „swój”	mylenie „swój” z „jego/jej/ich”	zmiana znaczenia
Nadużywanie zaimków	za dużo „ja/ty/on”, „to”, „ten”	styl ciężki i powtórzeniowy

2. Niejasne odniesienie zaimka (dwuznaczność)

Zaimek powinien odnosić się do jednego, jasno wskazanego wyrazu. Jeśli w zdaniu są dwa możliwe „kandydaty”, powstaje błąd.

Błędnie	Dlaczego problem?	Poprawnie
Spotkałem Marka z Piotrem i on był zmęczony.	nie wiadomo, kto: Marek czy Piotr	Spotkałem Marka z Piotrem; Marek był zmęczony. / …Piotr był zmęczony.
Oddałem książkę Ani, bo jej się podobała.	„jej” może dotyczyć Ani albo książki (forma myli)	Oddałem książkę Ani, bo Ani się podobała.
Widziałem nauczyciela przy uczniu i ten był zdenerwowany.	„ten” nie wskazuje jednoznacznie osoby	Widziałem nauczyciela przy uczniu i uczeń był zdenerwowany.

3. Zła forma zaimka po przyimku

Po przyimkach używa się form typu: mnie, tobie, jemu, niej, nim (a nie: „ja, ty, on, ona, ono”). To jedne z najbardziej typowych błędów.

Błędnie	Poprawnie	Reguła
dla ja	dla mnie	po „dla” używamy dopełniacza
bez ty	bez ciebie	po „bez” dopełniacz
z on	z nim	po „z” (towarzyszenie) narzędnik
o ona	o niej	po „o” miejscownik
do oni	do nich	po „do” dopełniacz

4. Błędy zgody zaimka z rzeczownikiem

Zaimki wskazujące (ten, ta, to; który, taka) muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku.

Błędnie	Poprawnie	Co było nie tak?
Ten książka jest ciekawa.	Ta książka jest ciekawa.	rodzaj: „książka” = żeński
Nie lubię tą film.	Nie lubię tego filmu.	przypadek i rodzaj: „film” = męski; dopełniacz
Spotkałem tę chłopca.	Spotkałem tego chłopca.	biernik: „chłopca” wymaga „tego”

5. „Swój” a „jego/jej/ich”

Swój odnosi się do podmiotu zdania (do tego, kto wykonuje czynność). Błąd powstaje, gdy użyje się „jego/jej/ich” tam, gdzie chodzi o „własny” podmiotu, albo odwrotnie.

Zdanie	Ocena	Dlaczego?
Jan zabrał swoją kurtkę.	poprawnie	kurtka Jana (podmiot = Jan)
Jan zabrał jego kurtkę.	zwykle błędnie / dwuznacznie	„jego” sugeruje kogoś innego (niekoniecznie Jana)
Anna powiedziała Kasi, że lubi swoją pracę.	dwuznaczne	„swoją” odnosi się do podmiotu („Anna”), ale czy o to chodzi?
Anna powiedziała Kasi, że Kasia lubi swoją pracę.	poprawnie	usunięta dwuznaczność przez doprecyzowanie

6. Nadużywanie zaimków (błąd stylistyczny)

W języku polskim często można pominąć zaimek osobowy, bo informacja o osobie jest w końcówce czasownika. Nadmiar zaimków bywa ciężki stylistycznie.

Wersja przeciążona	Wersja lepsza	Dlaczego lepsza?
Ja uważam, że ja to zrobię, bo ja mam czas.	Uważam, że to zrobię, bo mam czas.	czasownik już wskazuje osobę
On powiedział, że on przyjdzie i on pomoże.	Powiedział, że przyjdzie i pomoże.	mniej powtórzeń, płynniej
To jest to, co to mi się podoba.	To jest to, co mi się podoba.	usunięcie zbędnego „to”

7. Najważniejsze do zapamiętania

Zaimek powinien mieć jasne odniesienie (unikaj sytuacji, gdy „on/ona/ten” może dotyczyć kilku osób/rzeczy).
Po przyimkach używaj form: mnie, ciebie, niego/nim, niej, nich, a nie „ja/ty/on/ona”.
Zaimki wskazujące muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku.
Swój odnosi się do podmiotu; „jego/jej/ich” często wprowadza inną osobę albo dwuznaczność.
Unikaj nadmiaru zaimków osobowych, jeśli nie są potrzebne do podkreślenia.