Konstrukcje języka mówionego i pisanego

Język mówiony i język pisany różnią się nie tylko formą przekazu (głos vs tekst), ale też typowymi konstrukcjami składniowymi, doborem słów i sposobem organizacji wypowiedzi. Mowa jest zwykle spontaniczna i „na bieżąco”, a pismo częściej jest planowane, uporządkowane i dopracowane.

1. Ogólne różnice między mową i pismem

Cecha Język mówiony Język pisany
Tempo tworzenia szybkie, spontaniczne wolniejsze, planowane
Kontakt z odbiorcą bezpośredni (reakcja od razu) pośredni (reakcja później lub wcale)
Poprawianie często „w locie” (autokorekta) łatwe przed wysłaniem/publikacją
Rola intonacji i gestu bardzo duża zastępowana interpunkcją i doborem słów
Typowe zdania krótsze, urywane, eliptyczne dłuższe, pełniejsze, logicznie rozwinięte

2. Typowe konstrukcje języka mówionego

W mowie częste są konstrukcje, które pomagają mówić płynnie, nawet gdy wypowiedź powstaje spontanicznie.

Konstrukcja / zjawisko Na czym polega? Przykład
Elipsa (skrót składniowy) pomijanie oczywistych elementów zdania (Idziesz?) – Idę. / Do domu.
Powtórzenia podtrzymują tok mówienia, wzmacniają treść To było bardzo, bardzo ważne.
Dopowiedzenia i wtrącenia dodawanie informacji „po drodze” Widziałem go wczoraj, wiesz, pod sklepem.
Autokorekta poprawianie się w trakcie mówienia Przyjdę w piątek, to znaczy w sobotę.
Wypełniacze (pauzy wypełnione) słowa „na zastępstwo”, gdy szukamy treści Yyy, no… jakby… nie wiem.
Parataksa (luźne łączenie zdań) łączenie zdań spójnikami typu „i”, „a”, „bo” Poszedłem i zobaczyłem i mówię, że…
Wyrażenia metatekstowe komentarze organizujące wypowiedź Wiesz, szczerze mówiąc, powiem tak…

3. Typowe konstrukcje języka pisanego

W piśmie dominuje większa staranność: zdania są częściej kompletne, precyzyjne i logicznie uporządkowane.

Konstrukcja / zjawisko Na czym polega? Przykład
Zdania wielokrotnie złożone rozbudowana składnia, relacje przyczynowe, warunkowe itp. Uważam, że ponieważ zabrakło danych, nie można wyciągnąć wniosków.
Nominalizacja zastępowanie czasowników rzeczownikami odczasownikowymi Zamiast „zrobiliśmy”: dokonano wykonania analizy.
Spójniki i łączniki logiczne precyzyjne sygnalizowanie relacji między częściami tekstu ponadto, jednak, w związku z tym, mimo to
Styl bezosobowy / urzędowy często ukryty wykonawca czynności Ustalono, że termin zostanie zmieniony.
Kompozycja akapitowa podział na akapity (wstęp–rozwinięcie–zakończenie) Każdy akapit = jedna myśl/argument
Interpunkcja jako „intonacja” przecinki, średniki, dwukropki organizują sens Wynik był jednoznaczny: próba się nie powiodła.

4. Te same treści w mowie i w piśmie (porównanie)

Cel Język mówiony (typowo) Język pisany (typowo)
Prośba Słuchaj, możesz mi to podesłać? Proszę o przesłanie materiałów w załączniku.
Wyjaśnienie No bo to działa tak, że… najpierw to, potem tamto. Mechanizm działania polega na tym, że najpierw zachodzi etap pierwszy, a następnie drugi.
Odmowa Nie dam rady, serio. W obecnej chwili nie mam możliwości realizacji tej prośby.
Informacja o zmianie planu Ej, jednak jutro nie, przełóżmy. Informuję, że termin uległ zmianie; proponuję przełożenie spotkania.

5. Konstrukcje mieszane (częste dziś)

Współczesna komunikacja (SMS, komunikatory, media społecznościowe) często miesza cechy mowy i pisma: zapis jest pisemny, ale styl bywa mówiony.

Cecha „mówiona” w piśmie Przykład Efekt
krótkie zdania i elipsy Jestem w drodze. Za 10. szybkość, potoczność
wtrącenia i metakomentarze W sensie… to miało być dziś, ale nie wyszło. spontaniczność
powtórzenia To było mega, mega dobre. wzmocnienie emocji
potoczne łączniki I wiesz, i potem, i jakoś poszło. mówiony rytm

6. Najważniejsze do zapamiętania

  • Język mówiony preferuje konstrukcje spontaniczne: elipsy, powtórzenia, dopowiedzenia, luźne łączenie zdań.
  • Język pisany częściej używa konstrukcji dopracowanych: zdań złożonych, łączników logicznych, nominalizacji, układu akapitowego.
  • W komunikacji codziennej często spotkasz mieszanie cech mowy i pisma (np. w wiadomościach).