Uzupełnij lukę (___) poprawną formą czasownika ruchu z odpowiednim prefiksem, utworzoną od czasownika podanego w nawiasie. Zwróć uwagę na znaczenie prefiksu (np. przy-, wy-, w-, od-, do-, prze-, za-) oraz kontekst zdania.
Listonosz
do domu sąsiada. (iść)
Nauczyciel
z klasy po dzwonku. (wychodzić)
Pociąg
do tunelu. (wjeżdżać)
Autobus
z trasy z powodu objazdu. (zjeżdżać)
Autobus
na przystanku końcowym. (zatrzymywać się)
Taksówka
nas na lotnisko. (wieźć)
Samochód
rowerzystę ostrożnie. (mijać)
Autobus właśnie
na przystanek. (jechać)
On
z pokoju bardzo zdenerwowany. (wychodzić)
Kajak
spod mostu. (płynąć)
Czasowniki ruchu – prefiksacja
Prefiksacja to tworzenie nowych czasowników przez dodanie przedrostka (prefiksu) do czasownika podstawowego. W przypadku czasowników ruchu przedrostki bardzo często:
- określają kierunek lub trasę ruchu (np. wejść, wyjść, dojść, przejść),
- dodają znaczenie typu: początek, koniec, przekroczenie granicy, oddalenie, przybliżenie,
- bardzo często zmieniają aspekt na dokonany (np. iść → pójść, jechać → pojechać).
1. Czasownik ruchu – baza (bez prefiksu)
Najczęściej jako baza występują czasowniki: iść, jechać, biec, lecieć, płynąć, chodzić, jeździć. Po dodaniu przedrostka powstają nowe czasowniki o bardziej precyzyjnym znaczeniu.
| Baza | Znaczenie ogólne | Typowe pytanie |
|---|---|---|
| iść | poruszać się pieszo (konkretnie) | dokąd? skąd? |
| jechać | poruszać się pojazdem (konkretnie) | dokąd? skąd? |
| biec | poruszać się biegiem | dokąd? skąd? |
| lecieć | poruszać się w powietrzu | dokąd? skąd? |
| płynąć | poruszać się po wodzie / w wodzie | dokąd? skąd? |
2. Co daje prefiks? (najczęstsze funkcje)
| Funkcja | Co wnosi prefiks? | Przykłady |
|---|---|---|
| Kierunek do celu | zbliżanie się do miejsca / osiągnięcie celu | dojść, dojechać, dolecieć |
| Oddalenie od miejsca | ruch „od” czegoś, rozpoczęcie oddalania | odejść, odjechać, odbiec |
| Przekroczenie / przejście przez | ruch „przez”, „na drugą stronę”, „z jednej strony na drugą” | przejść, przejechać, przepłynąć |
| Wejście / wyjście | ruch do wnętrza lub na zewnątrz | wejść, wyjść, wjechać, wyjechać |
| Przybliżenie / dotarcie | zbliżenie się, przyjście/przyjazd do kogoś/czegoś | przyjść, przyjechać |
| Ruch „w górę / w dół” | zmiana poziomu (wznoszenie/opadanie) | wejść (po schodach), zejść, wbiec, zbiec |
3. Najczęstsze prefiksy i ich znaczenia (na przykładach)
| Prefiks | Typowe znaczenie | Przykład (pieszo) | Przykład (pojazd) | Przykład w zdaniu |
|---|---|---|---|---|
| do- | dotarcie do celu | dojść | dojechać | Muszę dojść do stacji. |
| od- | oddalenie, ruch „od” | odejść | odjechać | Pociąg odjechał o 7:10. |
| prze- | przejście/przejazd przez coś, na drugą stronę | przejść | przejechać | Przeszedł przez ulicę. |
| we-/w- | ruch do wnętrza | wejść | wjechać | Weszliśmy do budynku. |
| wy- | ruch na zewnątrz | wyjść | wyjechać | Wyjechał z garażu. |
| przy- | zbliżenie się, przybycie | przyjść | przyjechać | Przyjdę za godzinę. |
| za- | ruch „za coś”, wejście/zajście w głąb, czasem „zaczęcie” | zajść | zajechać | Zaszli za róg. |
| na- | ruch na powierzchnię / „na” coś, czasem krótka wizyta | najeść się (inny typ), ale w ruchu: najechać | najechać | Samochód najechał na krawężnik. |
| z-/ze- | ruch w dół, zejście, zjazd | zejść | zjechać | Zeszliśmy ze wzgórza. |
| wz-/ws- | ruch w górę | wzejść / wspiąć się (pokrewne) | wjechać (z w-) | Słońce wzeszło rano. |
4. Prefiksacja a aspekt (dokonany / niedokonany)
Wiele czasowników ruchu po dodaniu prefiksu staje się dokonanych (opisują czynność jako zakończoną, „zamkniętą”):
| Czasownik bez prefiksu | Aspekt | Forma z prefiksem | Aspekt | Znaczenie |
|---|---|---|---|---|
| iść | niedokonany | pójść | dokonany | wykonać jedno „pójście” |
| jechać | niedokonany | pojechać | dokonany | wykonać jeden wyjazd |
| biec | niedokonany | pobiec | dokonany | ruszyć biegiem (jednorazowo) |
| lecieć | niedokonany | polecieć | dokonany | wykonać jeden lot |
| płynąć | niedokonany | popłynąć | dokonany | wykonać jeden etap płynięcia |
Jeśli potrzebujesz formy niedokonanej od czasownika prefiksalnego (np. do opisu trwania lub powtarzalności), często tworzy się ją wtórnie, np. przez przyrostek -ywać / -iwać lub inną formę: przejść → przechodzić, przyjść → przychodzić.
| Dokonany (z prefiksem) | Niedokonany (wtórny) | Przykład użycia |
|---|---|---|
| przejść | przechodzić | Codziennie przechodzę / przechodzę (niedokonany: „przechodzę” jako forma, ale lepiej: „przechodzę” w czasie teraźniejszym; w bezokoliczniku: „przechodzić”). |
| wyjść | wychodzić | Właśnie wychodzę (niedokonany) / Wczoraj wyszedłem (dokonany). |
| wejść | wchodzić | Nie wchodź teraz / On już wszedł. |
| przyjść | przychodzić | On często przychodzi / Dziś przyszedł. |
| odjechać | odjeżdżać | Pociągi odjeżdżają co godzinę / Pociąg odjechał. |
5. Prefiksacja a znaczenie – dlaczego to jest ważne?
Dzięki przedrostkom można bardzo precyzyjnie powiedzieć, jaki ruch wykonujemy:
- wejść (do środka) vs wyjść (na zewnątrz),
- dojść (dotrzeć) vs odejść (oddalić się),
- przejść (przez) vs zajść (za coś / gdzieś dojść okrężnie),
- przyjść (przybyć) vs pójść (wyruszyć / udać się).
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Prefiksacja = dodanie przedrostka do czasownika (np. iść → wejść/wyjść/dojść).
- W czasownikach ruchu prefiksy najczęściej kodują kierunek, trasę i relację do punktu (wejście, wyjście, dotarcie, oddalenie, przejście przez).
- Dodanie prefiksu bardzo często tworzy czasownik dokonany (np. jechać → pojechać).
- Od wielu czasowników prefiksalnych tworzy się wtórne odpowiedniki niedokonane (np. wejść → wchodzić).