Uzupełnij lukę (___) poprawną formą czasownika określonego lub nieokreślonego, wybraną z pary podanej w nawiasie. Zwróć uwagę, czy zdanie opisuje jednorazowy, konkretny ruch (czasownik określony), czy czynność powtarzalną, zwyczajową lub bez określonego celu (czasownik nieokreślony).
Zając
przez pole. (biec / biegać)
Wakacyjnie
po Europie. (jechać / jeździć)
Firma
towar po całym kraju. (wieźć / wozić)
Teraz
do sklepu po chleb. (iść / chodzić)
Delfiny
blisko łodzi. (płynąć / pływać)
Linie lotnicze
na wielu trasach. (lecieć / latać)
On
okulary od lat. (nieść / nosić)
Uciekaj,
szybko! (biec / biegać)
Codziennie
autobusem do pracy. (jechać / jeździć)
Dzieci
na przerwie. (biec / biegać)
Czasowniki określone i nieokreślone
W języku polskim (zwłaszcza przy czasownikach ruchu) często występują pary: czasownik określony i czasownik nieokreślony. Różnią się tym, czy mówią o ruchu konkretnym, jednorazowym i w jednym kierunku, czy raczej o ruchu powtarzalnym, zwyczajowym albo w różnych kierunkach.
1. Najważniejsza różnica: „konkretnie” vs „zwyczajowo”
| Cecha | Czasowniki określone | Czasowniki nieokreślone |
|---|---|---|
| Kierunek ruchu | jeden, konkretny (do celu / w stronę) | różne kierunki albo brak wskazanego celu |
| Charakter czynności | zwykle jednorazowy, aktualny („właśnie”) | powtarzalny, zwyczajowy („często”, „zwykle”) |
| Znaczenie czasowe | czynność w toku lub jeden planowany wyjazd/wyjście | nawyk, regularność, ogólna umiejętność przemieszczania się |
| Przykład | Teraz idę do sklepu. | Zwykle chodzę do sklepu pieszo. |
2. Najczęstsze pary czasowników (określony – nieokreślony)
| Czasownik określony | Czasownik nieokreślony | Znaczenie ogólne |
|---|---|---|
| iść | chodzić | poruszać się pieszo |
| jechać | jeździć | poruszać się pojazdem |
| biec | biegać | poruszać się biegiem |
| lecieć | latać | poruszać się w powietrzu |
| płynąć | pływać | poruszać się po wodzie / w wodzie |
| nieść | nosić | przenosić coś (zwykle w rękach) |
| wieźć | wozić | przewozić kogoś/coś pojazdem |
| prowadzić | prowadzać | prowadzić kogoś gdzieś (jednorazowo vs zwyczajowo) |
3. Kiedy używać czasowników określonych?
Używaj czasowników określonych, gdy mówisz o jednym konkretnym przejściu/przejeździe (teraz albo w konkretnym terminie).
| Kontekst | Przykład | Co podkreślasz? |
|---|---|---|
| czynność w toku | Właśnie idę do domu. | trwa teraz |
| jeden plan | Jutro jadę do Krakowa. | konkretny wyjazd |
| konkretny cel | Biegnę na autobus. | jeden kierunek, cel |
| jedna czynność z „niesieniem/wożeniem” | Niosę książki do biblioteki. | jednorazowe przeniesienie |
4. Kiedy używać czasowników nieokreślonych?
Używaj czasowników nieokreślonych, gdy mówisz o zwyczaju, powtarzalności albo o ruchu „ogólnie”, bez jednego konkretnego celu.
| Kontekst | Przykład | Co podkreślasz? |
|---|---|---|
| zwyczaj/regularność | Chodzę do szkoły pieszo. | często, na co dzień |
| powtarzalne podróże | Jeżdżę do pracy autobusem. | regularnie |
| hobby/aktywność | Latem pływam w jeziorze. | ogólna czynność |
| umiejętność | On dobrze jeździ na nartach. | sprawność/umiejętność |
| ruch bez konkretnego celu | Cały dzień chodziłem po mieście. | wiele kierunków |
5. Kontrasty w parach – najprostsze porównania
| Określony (konkretnie) | Nieokreślony (zwyczajowo / wielokierunkowo) | Różnica znaczenia |
|---|---|---|
| Teraz idę do sklepu. | Często chodzę do sklepu pieszo. | jednorazowo vs regularnie |
| Dziś jadę do lekarza. | Jeżdżę do lekarza raz w miesiącu. | konkretny przejazd vs powtarzalność |
| Lecę jutro do Warszawy. | Latam służbowo kilka razy w roku. | jeden lot vs wiele lotów |
| Niosę paczkę do domu. | Noszę paczki w pracy. | jedna sytuacja vs stałe zajęcie |
| Płynę na drugi brzeg. | Latem często pływam. | konkretny kierunek vs aktywność |
6. Słowa, które pomagają wybrać formę
| Jeśli widzisz... | Często pasuje... | Przykład |
|---|---|---|
| teraz, właśnie, w tej chwili | określony | Właśnie idę. |
| jutro (konkretny wyjazd), o 8:00 | określony | O 8:00 jadę na lotnisko. |
| zwykle, często, czasami, co tydzień | nieokreślony | Często jeżdżę do rodziny. |
| dobrze (umiejętność) | nieokreślony | Dobrze pływam. |
| po mieście, po lesie, bez celu | nieokreślony | Cały dzień chodził po mieście. |
7. Ważna uwaga: to nie to samo co aspekt (dokonany/niedokonany)
Podział określone–nieokreślone dotyczy głównie typu ruchu (konkretny vs zwyczajowy/wielokierunkowy). To inny temat niż aspekt (dokonany/niedokonany), choć w praktyce może się z nim łączyć w różnych konstrukcjach.
8. Najważniejsze do zapamiętania
- Określone (iść, jechać, biec…) = konkretny ruch w jednym kierunku, zwykle jednorazowy.
- Nieokreślone (chodzić, jeździć, biegać…) = zwyczaj, powtarzalność, ruch w różnych kierunkach lub umiejętność.
- Najlepszy test: czy mówisz o tej jednej drodze (określony), czy o nawyku/regularności (nieokreślony)?