Uzupełnij lukę (___) odpowiednim rzeczownikiem odczasownikowym utworzonym od czasownika podanego w nawiasie. Zastosuj poprawną formę gramatyczną, tak aby zdanie było naturalne i poprawne.
celu wymagało wysiłku. (osiągnąć)
śniadania zajęło chwilę. (przygotować)
pracy było konieczne. (skończyć)
dokumentów trwało całą noc. (przygotować)
problemu wymaga czasu. (rozwiązać)
obiadu zajęło więcej czasu niż planowano. (gotować)
problemów pomaga je rozwiązać. (omawiać)
umiejętności wymaga praktyki. (rozwijać)
równowagi między pracą a życiem prywatnym jest trudne. (zachować)
walizki zaczęło się wcześnie rano. (pakować)
Rzeczowniki odczasownikowe
Rzeczowniki odczasownikowe (dewerbatywy) to rzeczowniki utworzone od czasowników. Nazywają zwykle czynność, stan, proces, czasem także rezultat czynności. Są ważne w słowotwórstwie, bo pokazują, jak z czasownika tworzy się rzeczownik.
1. Jak rozpoznać rzeczownik odczasownikowy?
Najczęściej:
- pochodzi od czasownika (da się wskazać czasownik podstawowy),
- nazywa czynność lub to, co z czynności wynika,
- ma charakterystyczne przyrostki (np. -nie, -anie, -cie, -enie),
- często występuje w połączeniach typu: wykonanie zadania, pisanie listu, czytanie książki.
| Czasownik (podstawa) | Rzeczownik odczasownikowy | Co nazywa? | Przykład użycia |
|---|---|---|---|
| czytać | czytanie | czynność | Czytanie pomaga się uczyć. |
| pisać | pisanie | czynność | Pisanie na klawiaturze bywa szybkie. |
| budować | budowanie | proces | Budowanie mostu trwało dwa lata. |
| zniszczyć | zniszczenie | rezultat / skutek | Zniszczenie mienia jest karalne. |
| zrobić | zrobienie | wykonanie czynności | Zrobienie projektu zajęło tydzień. |
2. Najczęstsze przyrostki (formanty) rzeczowników odczasownikowych
Rzeczowniki odczasownikowe tworzy się przez dodanie przyrostka do tematu czasownika (czasem z drobną zmianą w temacie).
| Formant | Przykłady rzeczowników | Czasowniki podstawowe |
|---|---|---|
| -nie | pisanie, mówienie, noszenie | pisać, mówić, nosić |
| -anie | czytanie, bieganie, sprzątanie | czytać, biegać, sprzątać |
| -enie | uczenie, leczenie, niszczenie | uczyć, leczyć, niszczyć |
| -cie | mycie, szycie, picie | myć, szyć, pić |
| -acja / -izacja | organizacja, modernizacja | organizować, modernizować |
3. Co najczęściej nazywają?
Znaczenie zależy od wyrazu, ale w praktyce szkolnej wyróżnia się trzy częste typy.
| Typ znaczenia | Opis | Przykłady |
|---|---|---|
| Czynność / proces | to, że coś się dzieje lub ktoś coś robi | czytanie, bieganie, gotowanie |
| Stan | trwanie w jakimś stanie | zmęczenie, oczekiwanie |
| Rezultat / skutek | efekt wykonanej czynności | zniszczenie, odkrycie, rozwiązanie |
4. Odmiana i właściwości gramatyczne
Rzeczowniki odczasownikowe są normalnymi rzeczownikami: odmieniają się przez przypadki i mają rodzaj. Bardzo często są rodzaju nijakiego (np. czytanie, pisanie), ale mogą być też inne (np. pomoc, budowa).
| Przypadek | Forma | Przykład |
|---|---|---|
| Mianownik (kto? co?) | czytanie | Czytanie jest ważne. |
| Dopełniacz (kogo? czego?) | czytania | Nie ma czytania bez skupienia. |
| Biernik (kogo? co?) | czytanie | Lubię czytanie. |
| Narzędnik (z kim? z czym?) | czytaniem | Interesuje się czytaniem. |
| Miejscownik (o kim? o czym?) | czytaniu | Mówimy o czytaniu. |
5. Rzeczownik odczasownikowy a czasownik w zdaniu
Rzeczownik odczasownikowy pozwala „zamienić” czynność na rzeczownik i dzięki temu tworzyć styl bardziej urzędowy lub naukowy.
| Wersja z czasownikiem | Wersja z rzeczownikiem odczasownikowym | Efekt stylistyczny |
|---|---|---|
| Uczniowie piszą sprawdzian. | Trwa pisanie sprawdzianu. | bardziej rzeczowo/oficjalnie |
| On sprząta pokój. | Wykonuje sprzątanie pokoju. | styl urzędowy |
| Zespół opracował raport. | Nastąpiło opracowanie raportu. | styl formalny |
6. Najczęstsze trudności
| Trudność | Na czym polega? | Wskazówka |
|---|---|---|
| Mylenie z rzeczownikiem „zwykłym” | nie każdy rzeczownik kończący się na -nie/-anie jest odczasownikowy, ale wiele takich jest | sprawdź, czy istnieje sensowny czasownik podstawowy |
| Znaczenie: czynność czy rezultat? | niektóre formy mogą oznaczać proces albo efekt | rozstrzyga kontekst zdania (np. „zniszczenie” jako skutek) |
| Nadmierne użycie w stylu | dużo rzeczowników odczasownikowych może „usztywnić” tekst | dla jasności warto mieszać z formami czasownikowymi |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Rzeczowniki odczasownikowe są utworzone od czasowników i nazywają czynność, proces, stan lub rezultat.
- Najczęstsze formanty: -nie, -anie, -enie, -cie.
- Odmieniają się jak rzeczowniki (przypadki, liczby, rodzaje).
- Często nadają wypowiedzi styl bardziej formalny (np. „nastąpiło wykonanie…”).