Imiesłowy przymiotnikowe
Imiesłowy przymiotnikowe to formy czasownika, które w zdaniu zachowują się jak przymiotniki: opisują rzeczownik (odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie?) i odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje. W języku polskim wyróżnia się dwa typy: imiesłów przymiotnikowy czynny oraz imiesłów przymiotnikowy bierny.
1. Rodzaje imiesłowów przymiotnikowych
| Rodzaj | Co wyraża? | Jakie pytanie? | Przykład |
| Imiesłów przymiotnikowy czynny | cechę wynikającą z wykonywania czynności (wykonawca działa) | jaki? (kto robi?) | uczeń czytający książkę |
| Imiesłów przymiotnikowy bierny | cechę wynikającą z poddania działaniu (ktoś/coś jest „zrobione”) | jaki? (co jest zrobione?) | list napisany długopisem |
2. Jak tworzymy imiesłów przymiotnikowy czynny?
Najczęściej tworzy się go od czasowników niedokonanych. Typowe formanty to -ący, -ąca, -ące. Taki imiesłów odmienia się jak przymiotnik.
| Czasownik (niedokonany) | Imiesłów (m.) | Imiesłów (ż.) | Imiesłów (n.) | Przykład w zdaniu |
| czytać | czytający | czytająca | czytające | To czytający uczeń. |
| biec | biegnący | biegnąca | biegnące | Widziałem biegnącą dziewczynę. |
| śpiewać | śpiewający | śpiewająca | śpiewające | Usłyszałem śpiewający głos. |
3. Jak tworzymy imiesłów przymiotnikowy bierny?
Tworzy się go głównie od czasowników przechodnich (takich, które mogą mieć dopełnienie w bierniku: kogo? co?). Najczęstsze formanty to -ny, -ty, -any, -ony. Również odmienia się jak przymiotnik.
| Czasownik (zwykle przechodni) | Imiesłów bierny | Przykład w zdaniu | Co jest poddane działaniu? |
| napisać | napisany | Przeczytałem napisany list. | list |
| zbudować | zbudowany | To zbudowany dom. | dom |
| zamknąć | zamknięty | Weszliśmy przez zamknięte drzwi. | drzwi |
| zrobić | zrobiony | To zrobione zadanie. | zadanie |
4. Odmiana imiesłowów przymiotnikowych
Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się tak jak przymiotniki, czyli przez rodzaje, liczby i przypadki.
| Kategoria | „czytający” | „napisany” | Przykład użycia |
| rodzaj męski | czytający | napisany | czytający uczeń / napisany list |
| rodzaj żeński | czytająca | napisana | czytająca uczennica / napisana kartka |
| rodzaj nijaki | czytające | napisane | czytające dziecko / napisane zadanie |
| liczba mnoga (niemęskoos.) | czytające | napisane | czytające dzieci / napisane listy |
5. Funkcje imiesłowów przymiotnikowych w zdaniu
Najczęściej pełnią funkcję przydawki, ale mogą też występować jako część orzeczenia imiennego.
| Funkcja | Opis | Przykład |
| Przydawka | określa rzeczownik | Widziałem ucznia czytającego książkę. |
| Orzecznik | z łącznikiem (np. „być”, „zostać”) | Drzwi były zamknięte. |
6. Najczęstsze różnice: czynny vs bierny
| Cecha | Czynny | Bierny |
| Kto/co jest „w centrum”? | wykonawca czynności | obiekt poddany czynności |
| Typowe formanty | -ący/-ąca/-ące | -ny/-ty/-any/-ony |
| Typowe pytanie pomocnicze | jaki? (kto robi?) | jaki? (co zrobione?) |
| Przykład | pracujący człowiek | zrobione zadanie |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Imiesłowy przymiotnikowe są formami czasownika, ale działają jak przymiotniki.
- Wyróżniamy dwa typy: czynny (wykonawca działa) i bierny (ktoś/coś jest poddane działaniu).
- Oba typy odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje.
- Czynny ma zwykle końcówki -ący/-ąca/-ące, a bierny -ny/-ty/-any/-ony.