Practice
Exercises
Imiesłowy czynne
Imiesłowy czynne to formy czasownika, które nazywają czynność wykonywaną przez wykonawcę (podmiot). W języku polskim do imiesłowów czynnych zalicza się przede wszystkim: imiesłów przysłówkowy współczesny oraz imiesłów przymiotnikowy czynny.
1. Rodzaje imiesłowów czynnych
| Rodzaj | Co wyraża? | Jaka to część mowy w zdaniu? | Przykład |
|---|---|---|---|
| Imiesłów przysłówkowy współczesny | czynność równoczesną z czynnością orzeczenia (dzieje się „w tym samym czasie”) | zwykle pełni funkcję okolicznika (jak przysłówek) | Idąc do szkoły, spotkałem kolegę. |
| Imiesłów przymiotnikowy czynny | cechę wynikającą z wykonywania czynności (kto? jaki?) | zachowuje się jak przymiotnik (przydawka, orzecznik) | To był biegnący chłopiec. |
2. Imiesłów przysłówkowy współczesny
Tworzy się go od czasowników niedokonanych i odpowiada na pytanie: co robiąc? Najczęstsza końcówka to -ąc (np. czytać → czytając).
| Bezokolicznik (niedokonany) | Imiesłów przysłówkowy współczesny | Przykład w zdaniu |
|---|---|---|
| czytać | czytając | Czytając książkę, zasnął. |
| iść | idąc | Idąc ulicą, rozmawialiśmy. |
| robić | robiąc | Robiąc obiad, słuchała muzyki. |
| szukać | szukając | Szukając kluczy, przewrócił szufladę. |
Ważne ograniczenie: imiesłów przysłówkowy współczesny zasadniczo tworzy się od czasowników niedokonanych. Form typu *zrobiwszy nie zalicza się do „współczesnych”, tylko do imiesłowów przysłówkowych uprzednich (inny temat).
3. Imiesłów przymiotnikowy czynny
Tworzy się go najczęściej od czasowników niedokonanych. Odpowiada na pytanie: jaki? która? które? Typowe przyrostki to -ący, -ąca, -ące. Taki imiesłów odmienia się jak przymiotnik (przez przypadki, liczby i rodzaje).
| Czasownik (niedokonany) | Imiesłów (m.) | Imiesłów (ż.) | Imiesłów (n.) | Przykład w zdaniu |
|---|---|---|---|---|
| biec | biegnący | biegnąca | biegnące | Widziałem biegnącego psa. |
| śpiewać | śpiewający | śpiewająca | śpiewające | To śpiewająca dziewczyna. |
| płonąć | płonący | płonąca | płonące | Uratowano ludzi z płonącego domu. |
4. Funkcje imiesłowów czynnych w zdaniu
| Rodzaj imiesłowu | Typowa rola w zdaniu | Przykład |
|---|---|---|
| Przysłówkowy współczesny | okolicznik (sposobu/czasu), często w konstrukcji imiesłowowej | Wracając do domu, zadzwonił. |
| Przymiotnikowy czynny | przydawka lub orzecznik; odmienia się jak przymiotnik | Uczeń czytający książkę siedział w ławce. |
5. Typowe błędy i zasada wspólnego podmiotu
W konstrukcjach z imiesłowem przysłówkowym współczesnym obowiązuje zasada, że wykonawcą czynności imiesłowu i orzeczenia musi być ta sama osoba (ten sam podmiot).
| Przykład | Ocena | Dlaczego? |
|---|---|---|
| Idąc do szkoły, spotkałem kolegę. | poprawnie | „ja” idę i „ja” spotkałem |
| Idąc do szkoły, spadł mi telefon. | niezalecane | formalnie brzmi, jakby „telefon szedł”; lepiej: „Gdy szedłem…, spadł mi telefon.” |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Imiesłowy czynne nazywają czynność wykonywaną przez wykonawcę (podmiot).
- Imiesłów przysłówkowy współczesny: pytanie co robiąc?, końcówka zwykle -ąc, tworzenie głównie od czasowników niedokonanych.
- Imiesłów przymiotnikowy czynny: pytanie jaki?, formy typu -ący/-ąca/-ące, odmiana jak przymiotnik.
- W konstrukcjach z imiesłowem przysłówkowym współczesnym pilnuj wspólnego podmiotu.