Mowa zależna
Mowa zależna (zwana też mową pośrednią) to sposób przytaczania czyjejś wypowiedzi, myśli lub pytania nie dosłownie, lecz jako treść włączoną w zdanie nadrzędne. W przeciwieństwie do mowy niezależnej (cytatu), mowa zależna zwykle wymaga zmian w formach gramatycznych i w zaimkach.
1. Mowa zależna a mowa niezależna
| Rodzaj | Jak wygląda? | Znaki interpunkcyjne | Przykład |
| Mowa niezależna | dosłowny cytat | cudzysłów / dwukropek, myślnik | Jan powiedział: „Przyjdę jutro”. |
| Mowa zależna | treść wpleciona w zdanie | zwykle przecinek, bez cudzysłowu | Jan powiedział, że przyjdzie jutro. |
2. Jak buduje się mowę zależną?
Najczęściej mowa zależna ma postać zdania podrzędnego dopełnieniowego po czasownikach mówienia, myślenia, pytania, oznajmiania, np.: powiedzieć, stwierdzić, zapytać, myśleć, zauważyć, obiecać.
| Czasownik nadrzędny | Najczęstszy łącznik | Przykład mowy zależnej |
| powiedział / stwierdził | że | Powiedział, że nie ma czasu. |
| zapytał | czy / kiedy / gdzie / dlaczego... | Zapytał, czy mam czas. |
| poprosił / kazał | żeby / aby | Poprosił, żebym zaczekał. |
| pomyślał / uznał | że | Pomyślał, że to dobry pomysł. |
3. Najczęstsze zmiany przy przejściu na mowę zależną
Przy zamianie mowy niezależnej na zależną zwykle trzeba dostosować wypowiedź do punktu widzenia osoby relacjonującej. Zmieniają się szczególnie:
- osoba (ja/ty/on → zależnie od mówiącego w relacji),
- zaimki i formy dzierżawcze (mój, twój, nasz),
- określenia czasu i miejsca (jutro, dziś, tutaj),
- czasem także tryb (rozkaz → „żeby/aby”).
| W mowie niezależnej | W mowie zależnej | Przykład transformacji |
| „Ja przyjdę”. | że on/ona przyjdzie / że przyjdę (zależnie od relacji) | Jan powiedział: „Ja przyjdę” → Jan powiedział, że przyjdzie. |
| „To jest mój zeszyt”. | że to jest jego/jej zeszyt | Kasia powiedziała: „To jest mój zeszyt” → Kasia powiedziała, że to jest jej zeszyt. |
| „Przyjdę jutro”. | że przyjdzie następnego dnia / jutro (jeśli relacja tego samego dnia) | Powiedział: „Przyjdę jutro” → Powiedział, że przyjdzie następnego dnia. |
| „Jestem tutaj”. | że jest tam (gdy punkt widzenia się zmienia) | Powiedział: „Jestem tutaj” → Powiedział, że jest tam. |
4. Mowa zależna w oznajmieniach, pytaniach i rozkazach
W zależności od typu wypowiedzi dobiera się inne łączniki.
| Typ wypowiedzi pierwotnej | Łącznik | Przykład (mowa niezależna → zależna) |
| oznajmienie | że | „Nie mam czasu” → Powiedział, że nie ma czasu. |
| pytanie rozstrzygnięcia | czy | „Masz czas?” → Zapytał, czy mam czas. |
| pytanie szczegółowe | kto/co/gdzie/kiedy/dlaczego/jak... | „Kiedy przyjdziesz?” → Zapytał, kiedy przyjdę. |
| rozkaz / prośba | żeby / aby | „Przyjdź jutro” → Poprosił, żebym przyszedł następnego dnia. |
5. Interpunkcja w mowie zależnej
Najczęściej stosuje się schemat zdania podrzędnego: przecinek oddziela zdanie nadrzędne od podrzędnego wprowadzanego przez że/czy/żeby itd. Nie używa się cudzysłowu.
| Wariant | Przykład | Co jest typowe? |
| mowa zależna (standard) | Powiedział, że przyjdzie. | przecinek + „że”, bez cudzysłowu |
| mowa niezależna (dla porównania) | Powiedział: „Przyjdę”. | dwukropek + cudzysłów |
6. Najczęstsze błędy
| Błąd | Poprawnie | Wyjaśnienie |
| Powiedział że przyjdzie. | Powiedział, że przyjdzie. | Przed „że” zwykle stawiamy przecinek. |
| Zapytał, że mam czas. | Zapytał, czy mam czas. | Pytanie rozstrzygnięcia wprowadza „czy”, nie „że”. |
| Poprosił, że zrobię to jutro. | Poprosił, żebym zrobił to następnego dnia. | Prośby/rozkazy zwykle: „żeby/aby” + tryb zależny. |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Mowa zależna przekazuje treść wypowiedzi niedosłownie, bez cudzysłowu.
- Najczęściej tworzy zdanie podrzędne dopełnieniowe po czasownikach mówienia i myślenia.
- Typowe łączniki: że (oznajmienia), czy (pytania tak/nie), żeby/aby (prośby i rozkazy).
- Przy przejściu na mowę zależną często zmieniają się osoby, zaimki oraz określenia czasu i miejsca.