Zgoda zaimków
Zgoda zaimków to zasada mówiąca, że zaimek (np. wskazujący, dzierżawczy, względny) musi być dopasowany do wyrazu, do którego się odnosi (najczęściej do rzeczownika), pod względem rodzaju, liczby i przypadku. W wielu sytuacjach dochodzi też do zgody znaczeniowej (gdy dopasowanie wynika z sensu, a nie tylko z formy gramatycznej).
1. Z czym zgadza się zaimek?
Najczęściej zaimek zastępuje lub określa rzeczownik, więc przejmuje jego cechy gramatyczne. Dotyczy to zwłaszcza zaimków: ten, tamten, taki, który, jaki (odmiennych jak przymiotniki) oraz zaimków dzierżawczych: mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich (część odmienia się, część jest nieodmienna).
| Cecha | Co oznacza w praktyce? | Przykład |
| Rodzaj | zaimek przyjmuje rodzaj rzeczownika (męski/żeński/nijaki) | ten dom, ta książka, to dziecko |
| Liczba | zaimek jest w tej samej liczbie co rzeczownik | te domy, te książki, te dzieci |
| Przypadek | zaimek przyjmuje przypadek wymagany przez zdanie | nie ma tej książki (D), widzę tę książkę (B) |
2. Zaimki wskazujące: „ten, ta, to” (zgoda z rzeczownikiem)
Zaimki wskazujące odmieniają się podobnie jak przymiotniki i muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku.
| Rzeczownik | Rodzaj / liczba | Forma zaimka | Połączenie |
| dom | męski, lp. | ten | ten dom |
| książka | żeński, lp. | ta | ta książka |
| dziecko | nijaki, lp. | to | to dziecko |
| domy | mnoga (niemęskoos./ogólnie) | te | te domy |
| chłopcy | mnoga męskoosobowa | ci | ci chłopcy |
| Przypadek | Rzeczownik (dom) | Zaimek | Wyrażenie |
| Mianownik | dom | ten | ten dom |
| Dopełniacz | domu | tego | nie ma tego domu |
| Celownik | domowi | temu | przyglądam się temu domowi |
| Biernik | dom | ten | widzę ten dom |
| Narzędnik | domem | tym | interesuję się tym domem |
| Miejscownik | domu | (o) tym | mówię o tym domu |
3. Zaimki dzierżawcze: „mój, twój, nasz, wasz”
Zaimki dzierżawcze odmienne (np. mój, twój, nasz, wasz) zgadzają się z rzeczownikiem tak jak przymiotniki. Oznaczają przynależność.
| Rzeczownik | Forma zaimka | Połączenie |
| zeszyt (m.) | mój | mój zeszyt |
| torba (ż.) | moja | moja torba |
| krzesło (n.) | moje | moje krzesło |
| książki (lm.) | moje | moje książki |
| uczniowie (lm. męskoos.) | moi | moi uczniowie |
Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich są w polszczyźnie standardowej nieodmienne i nie przyjmują końcówek przypadków, ale nadal odnoszą się znaczeniowo do rzeczownika.
| Zaimek | Przykład | Uwagi |
| jego | jego książka, nie ma jego książki | forma stała |
| jej | jej telefon, używam jej telefonu | forma stała |
| ich | ich dom, mieszkam w ich domu | forma stała |
4. Zaimki względne: „który” i zgoda z rzeczownikiem
Zaimek który wprowadza zdanie podrzędne i zgadza się z rzeczownikiem, do którego się odnosi, w rodzaju i liczbie. Natomiast przypadek zależy od roli, jaką „który” pełni w zdaniu podrzędnym.
| Zdanie | Do czego odnosi się „który”? | Rodzaj/liczba | Przypadek „który” w zdaniu podrzędnym |
| To chłopiec, który wygrał. | chłopiec | m., lp. | Mianownik (bo „który” jest podmiotem: kto wygrał?) |
| To dziewczyna, którą widziałem. | dziewczyna | ż., lp. | Biernik (kogo widziałem?) |
| To książka, której szukam. | książka | ż., lp. | Dopełniacz (czego szukam?) |
| To uczniowie, z którymi rozmawiam. | uczniowie | lm. męskoos. | Narzędnik (z kim rozmawiam?) |
5. Zgoda znaczeniowa (gdy liczy się sens)
Czasem zaimek odnosi się do wyrażenia zbiorowego lub ogólnego (np. „większość uczniów”, „para osób”). Wtedy można spotkać dopasowanie wynikające z sensu wypowiedzi, a nie wyłącznie z formy gramatycznej.
| Wyrażenie nadrzędne | Wariant formalny | Wariant znaczeniowy | Uwagi |
| większość uczniów | Większość uczniów i jej decyzja | Większość uczniów i ich decyzja | W zależności od tego, czy podkreślamy „większość” jako całość, czy uczniów jako osoby. |
6. Najczęstsze błędy
| Niepoprawnie | Poprawnie | Dlaczego? |
| ten książka | ta książka | rodzaj żeński wymaga „ta”. |
| ci dziewczyny | te dziewczyny | „ci” dotyczy liczby mnogiej męskoosobowej. |
| To dziewczyna, który przyszła. | To dziewczyna, która przyszła. | „która” musi zgadzać się w rodzaju i liczbie z „dziewczyna”. |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Zaimek zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i zwykle w przypadku.
- Zaimki typu ten, mój, który odmieniają się jak przymiotniki.
- Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich są nieodmienne.
- W zaimkach względnych („który”) rodzaj i liczba zależą od rzeczownika, a przypadek od roli w zdaniu podrzędnym.