Zgoda liczebników

Zgoda liczebników to zasady łączenia liczebników z rzeczownikami, przymiotnikami i orzeczeniem. W języku polskim liczebniki wpływają na:

przypadek rzeczownika po liczebniku,
formę orzeczenia (zgodę z podmiotem liczebnikowym),
formę określeń (przymiotników/zaimków) stojących przy rzeczowniku liczonym.

1. Liczebnik + rzeczownik (jaki przypadek?)

Najważniejsza reguła szkolna:

po 1 rzeczownik jest zwykle w mianowniku (w zdaniu jako podmiot) i zgadza się z nim jak z normalnym rzeczownikiem,
po 2, 3, 4 oraz po liczebnikach złożonych kończących się na 2–4 (oprócz 12–14) rzeczownik występuje w mianowniku liczby mnogiej,
po 5 i więcej oraz po 11–14 rzeczownik najczęściej przyjmuje dopełniacz liczby mnogiej.

Liczebnik	Forma rzeczownika	Przykład	Uwagi
1	mianownik lp.	Jeden uczeń przyszedł.	zwykła zgoda jak: „uczeń przyszedł”.
2, 3, 4	mianownik lm.	Dwaj uczniowie przyszli. / Dwie uczennice przyszły.	przy osobach: dwaj/dwie/dwoje.
5+	dopełniacz lm.	Pięciu uczniów przyszło.	typowy schemat: „pięciu + D. lm.”
12–14	dopełniacz lm.	Dwanaście uczniów przyszło.	wyjątek od końcówki 2–4.
22–24 (ale nie 12–14)	mianownik lm.	Dwadzieścia dwie osoby przyszły.	decyduje ostatnia cyfra (2–4), z wyjątkiem 12–14.

2. Zgoda orzeczenia z podmiotem liczebnikowym

Gdy podmiotem jest wyrażenie z liczebnikiem, forma orzeczenia zależy od typu liczebnika i konstrukcji. W praktyce szkolnej ważne są dwa najczęstsze wzorce:

2–4 (oraz 22–24 itd., z wyjątkiem 12–14) – orzeczenie zwykle w liczbie mnogiej i zgodne rodzajowo,
5+ (oraz 11–14) – orzeczenie często w liczbie pojedynczej rodzaju nijakiego (forma bezosobowa typu „przyszło”, „było”).

Konstrukcja podmiotu	Najczęstsza forma orzeczenia	Przykład	Uwagi
Dwaj uczniowie	lm. męskoosobowa	Dwaj uczniowie przyszli.	zgoda jak przy zwykłym podmiocie w lm.
Dwie uczennice	lm. niemęskoosobowa	Dwie uczennice przyszły.	„-ły” dla niemęskoosobowych.
Trzy okna	lm. niemęskoosobowa	Trzy okna były otwarte.	rzecz nieosobowa → „były”.
Pięciu uczniów	lp. nijaki (bezosobowo)	Pięciu uczniów przyszło.	bardzo częsty wzorzec w normie szkolnej.
Jedenaście osób	lp. nijaki (bezosobowo)	Jedenaście osób przyszło.	11–14 zwykle jak 5+.

3. Przymiotnik przy rzeczowniku liczonym

Określenia (przymiotniki, zaimki) dopasowują się do rzeczownika, ale muszą też „zmieścić się” w konstrukcji narzuconej przez liczebnik.

Konstrukcja	Przykład	Co warto zauważyć?
2–4 + mianownik lm.	dwie ładne sukienki	przymiotnik w lm. zgodnie z rzeczownikiem.
5+ + dopełniacz lm.	pięć ładnych sukienek	rzeczownik w D. lm., przymiotnik także w D. lm.
11–14 + dopełniacz lm.	dwanaście nowych książek	ten sam schemat co przy 5+.

4. Liczebniki „dwaj, dwie, dwoje” (osoby i rzeczowniki rodzaju)

Przy liczebniku 2 w polszczyźnie dobiera się formę zależnie od tego, kogo/co liczymy:

Forma	Kiedy używamy?	Przykład
dwaj	osoby rodzaju męskoosobowego	dwaj chłopcy, dwaj uczniowie
dwie	rodzaj żeński i niemęskoosobowy	dwie dziewczyny, dwie książki
dwoje	dzieci, nazwy zbiorowe, para różnopłciowa, rzeczowniki pluralia tantum	dwoje dzieci, dwoje drzwi, dwoje rodzeństwa

5. Najczęstsze błędy

Niepoprawnie	Poprawnie	Wyjaśnienie
Pięć książki	Pięć książek	po 5+ rzeczownik w dopełniaczu lm.
Dwadzieścia dwa osób	Dwadzieścia dwie osoby	końcówka 2 (nie 12) → mianownik lm.; dobór „dwie” do „osoby”.
Dwa chłopcy	Dwaj chłopcy	męskoosobowe → „dwaj”.
Pięciu uczniów przyszli	Pięciu uczniów przyszło	przy 5+ typowa forma bezosobowa lp. nijakiego.

6. Najważniejsze do zapamiętania

Po 2–4 (i 22–24 itd., z wyjątkiem 12–14) zwykle stoi mianownik liczby mnogiej: „dwie książki”.
Po 5+ oraz po 11–14 zwykle stoi dopełniacz liczby mnogiej: „pięć książek”, „dwanaście uczniów”.
Orzeczenie: przy 2–4 często jest w liczbie mnogiej, a przy 5+ często w lp. nijakiej („przyszło”).
Dla „2” dobiera się formę: dwaj / dwie / dwoje zależnie od tego, kogo/co liczymy.