Zgoda podmiotu z orzeczeniem

Zgoda podmiotu z orzeczeniem to zasada gramatyczna mówiąca, że forma orzeczenia (najczęściej czasownika) musi być dopasowana do podmiotu pod względem liczby i osoby, a w czasie przeszłym oraz w trybie przypuszczającym także pod względem rodzaju (oraz w liczbie mnogiej często również męskoosobowości).

1. Na czym polega zgoda?

W polszczyźnie orzeczenie „dostosowuje się” do podmiotu:

osoba (1., 2., 3.) – w czasie teraźniejszym i przyszłym,
liczba (pojedyncza / mnoga),
rodzaj – głównie w czasie przeszłym i w trybie przypuszczającym (męski, żeński, nijaki; w liczbie mnogiej: męskoosobowy / niemęskoosobowy).

Cechy gramatyczne	Gdzie są widoczne?	Przykład
osoba	czas teraźniejszy, przyszły	Ja czytam, ty czytasz, on czyta.
liczba	wszystkie czasy	Uczeń pisze – uczniowie piszą.
rodzaj / męskoosobowość	czas przeszły, tryb przypuszczający	Ona poszła, ono poszło, oni poszli, one poszły.

2. Zgoda w czasie teraźniejszym i przyszłym

W tych czasach najważniejsze są osoba i liczba. Rodzaj nie wpływa na formę czasownika (z wyjątkiem konstrukcji z imiesłowami i orzecznikami, które tu pomijamy).

Podmiot	Orzeczenie (czas teraźniejszy)	Przykład zdania
ja (1. os., lp.)	piszę	Ja piszę list.
ty (2. os., lp.)	piszesz	Ty piszesz list.
on/ona/ono (3. os., lp.)	pisze	On pisze list.
my (1. os., lm.)	piszemy	My piszemy list.
wy (2. os., lm.)	piszecie	Wy piszecie list.
oni/one (3. os., lm.)	piszą	Oni piszą list.

3. Zgoda w czasie przeszłym (rodzaj i męskoosobowość)

W czasie przeszłym orzeczenie zgadza się z podmiotem także w rodzaju. W liczbie mnogiej istotny jest podział na formy męskoosobowe (oni) i niemęskoosobowe (one).

Podmiot	Forma orzeczenia	Przykład
on	zrobił	On zrobił zadanie.
ona	zrobiła	Ona zrobiła zadanie.
ono	zrobiło	Ono zrobiło zadanie.

Podmiot	Typ	Forma orzeczenia	Przykład
oni (np. chłopcy, mężczyźni, mieszana grupa z mężczyzną)	męskoosobowy	zrobili	Chłopcy zrobili zadanie.
one (np. dziewczyny, dzieci, rzeczy, zwierzęta)	niemęskoosobowy	zrobiły	Dziewczyny zrobiły zadanie.

4. Podmiot złożony (kilka osób/rzeczy) i forma orzeczenia

Gdy podmiot składa się z kilku elementów połączonych np. spójnikiem i, orzeczenie zwykle jest w liczbie mnogiej. Jeżeli w podmiocie jest co najmniej jeden rzeczownik męskoosobowy (np. „chłopiec”), zwykle wybiera się formę męskoosobową.

Podmiot	Forma orzeczenia (czas przeszły)	Dlaczego?
Asia i Ola	poszły	grupa niemęskoosobowa
Asia i Tomek	poszli	obecny element męskoosobowy (Tomek)
Pies i kot	pobiegły	zwierzęta → niemęskoosobowe
Chłopiec i pies	pobiegli	jest męskoosobowy uczestnik (chłopiec)

5. Podmiot zbiorowy i formy dopuszczalne

Podmioty zbiorowe (np. większość, część, grupa, para) bywają kłopotliwe. W praktyce:

często spotyka się zgodę formalną (orzeczenie w liczbie pojedynczej, bo „większość” jest lp.),
czasem pojawia się zgoda znaczeniowa (orzeczenie w liczbie mnogiej, bo chodzi o wiele osób).

Podmiot	Zgoda formalna (lp.)	Zgoda znaczeniowa (lm.)	Uwagi
Większość uczniów	Większość uczniów przyszła.	Większość uczniów przyszli.	W stylu starannym częściej wybiera się zgodę formalną.
Grupa turystów	Grupa turystów dotarła.	Grupa turystów dotarli.	Zależnie od kontekstu i stylu wypowiedzi.

6. Najczęstsze błędy

Niepoprawnie	Poprawnie	Wyjaśnienie
Dziewczyny zrobili zadanie.	Dziewczyny zrobiły zadanie.	Podmiot niemęskoosobowy → „-ły”.
Asia i Ola poszli.	Asia i Ola poszły.	Brak męskoosobowego składnika → „-ły”.
Ja poszła.	Ja poszedłem / poszłam.	W 1. osobie w czasie przeszłym forma zależy od rodzaju mówiącego.

7. Najważniejsze do zapamiętania

Orzeczenie zgadza się z podmiotem w liczbie i osobie, a w czasie przeszłym także w rodzaju.
W liczbie mnogiej w czasie przeszłym ważna jest męskoosobowość: „oni poszli” vs. „one poszły”.
Przy podmiocie złożonym obecność choć jednego elementu męskoosobowego zwykle wymusza formę męskoosobową.
Podmioty zbiorowe mogą mieć zgodę formalną (lp.) lub znaczeniową (lm.), zależnie od stylu i kontekstu.