Uzupełnij lukę „___” poprawną formą konstrukcji bezosobowej (np. zrobiono, zrobiono to, trzeba, można, nie wolno, warto, da się, udało się, było + imiesłów, należy). Podany w nawiasie czasownik/wyrażenie jest w formie podstawowej.
Wczoraj
wszystko wyjaśnić. (udać się)
teraz uzupełnić formularz. (trzeba)
Dzięki współpracy
osiągnąć cel. (udać się)
tu wejść tylko z identyfikatorem. (można)
Na konferencji
wyniki badań. (zaprezentować)
przestrzegać regulaminu. (należy)
Nie
wejść bez hasła. (dać się)
W tej firmie
bardzo intensywnie. (pracować)
W tym miesiącu
budżet. (zatwierdzić)
Wieczorem
wszystkie światła w biurze. (zgasić)
Konstrukcje bezosobowe
Konstrukcje bezosobowe to takie zdania, w których nie ma wyraźnego wykonawcy czynności (podmiotu), albo wykonawca jest ogólny i nie jest nazywany. Mówimy wtedy, że czynność „dzieje się sama”, „robi się”, „mówi się”, „można”, „trzeba”.
1. Po co używa się konstrukcji bezosobowych?
| Funkcja | Co wyraża? | Przykład |
|---|---|---|
| ogólny wykonawca | „ludzie”, „ktoś”, ale bez wskazania | W tym sklepie sprzedaje się pieczywo. |
| brak znaczenia sprawcy | ważne jest samo zdarzenie | Wczoraj zdecydowano o zmianach. |
| instrukcje i zasady | normy, regulaminy | Tu nie pali się. |
| obowiązek / możliwość | „trzeba”, „można”, „warto” | Trzeba się spieszyć. Można wejść. |
| stany i odczucia | komuś jest jakoś | Jest mi zimno. Było nam wesoło. |
2. Najczęstsze typy konstrukcji bezosobowych
| Typ | Budowa | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| z „się” | czasownik (3. os. l.poj.) + się | Tu pracuje się cicho. | „ktoś pracuje”, ale ogólnie |
| forma na -no, -to | czasownik w formie bezosobowej | Wczoraj zrobiono porządek. | wykonano czynność, sprawca nieważny |
| modalne: trzeba / można / wolno / warto | wyraz modalny + bezokolicznik | Trzeba iść. Można usiąść. | obowiązek / możliwość / pozwolenie |
| stany: „jest/ było/ będzie” + przysłówek | być + (komuś) + przysłówek | Jest mi smutno. | stan odczuwany przez kogoś |
| „chce się / nie chce się” | (komuś) + chce się + bezokolicznik | Nie chce mi się uczyć. | ochota/brak ochoty |
3. Konstrukcje z „się” (bezosobowe)
To bardzo częsty typ, zwłaszcza w opisach zasad, zwyczajów i ogólnych sytuacji. Czasownik zwykle stoi w 3. osobie liczby pojedynczej.
| Przykład | Można rozwinąć jako… | Gdzie typowe? |
|---|---|---|
| W Polsce je się dużo zup. | Ludzie w Polsce jedzą… | zwyczaje |
| Tu nie hałasuje się. | Nie wolno hałasować… | zasady |
| W tym biurze pracuje się do 16. | Pracownicy pracują… | organizacja pracy |
| Tak się tego nie robi. | Nie robi się tego w taki sposób… | ocena normy |
4. Formy bezosobowe na -no, -to
Formy na -no i -to mówią, że czynność została wykonana (najczęściej w przeszłości), ale nie podają, kto ją wykonał.
| Forma | Przykład | Co oznacza? | Uwaga |
|---|---|---|---|
| -no | Wczoraj zdecydowano o zmianach. | ktoś podjął decyzję | często styl urzędowy/relacja |
| -to | W domu zrobiono remont. | ktoś zrobił remont | sprawca pominięty |
| -no | Na spotkaniu ustalono plan. | ustalono plan | liczy się efekt ustalenia |
| -to | Wiadomość przeczytano szybko. | ktoś przeczytał | uwaga na zgodność stylu |
5. Konstrukcje modalne: trzeba, można, wolno, warto
To też bezosobowość: nie mówimy „kto”, tylko oceniamy sytuację jako konieczną/możliwą/dozwoloną.
| Wyraz | Znaczenie | Przykład | Typowy sens |
|---|---|---|---|
| trzeba | konieczność | Trzeba iść. | to jest konieczne |
| można | możliwość | Można usiąść. | to jest możliwe |
| wolno | pozwolenie | Wolno tu wejść. | jest dozwolone |
| nie wolno | zakaz | Nie wolno palić. | jest zabronione |
| warto | opłacalność/sugestia | Warto spróbować. | dobrze to zrobić |
6. Konstrukcje stanów i odczuć (często z celownikiem)
W zdaniach typu „jest mi zimno” sprawca nie działa, tylko ktoś odczuwa stan. Osoba odczuwająca bywa wyrażona w celowniku.
| Konstrukcja | Przykład | Co to wyraża? |
|---|---|---|
| jest (komuś) + przysłówek | Jest mi zimno. | stan fizyczny |
| było (komuś) + przysłówek | Było nam wesoło. | stan w przeszłości |
| będzie (komuś) + przysłówek | Będzie mu łatwo. | przewidywany stan |
| zrobiło się (komuś) + przysłówek | Zrobiło się jej smutno. | zmiana stanu |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Konstrukcje bezosobowe nie nazywają wykonawcy: czynność jest ogólna lub sprawca jest nieważny.
- Najczęstsze typy: z „się”, formy na -no/-to, oraz konstrukcje modalne: trzeba/można/wolno/warto.
- W konstrukcjach stanów często pojawia się celownik: jest mi zimno.