Uzupełnij lukę „___” poprawną formą czasownika w stronie czynnej lub biernej. Informacja w nawiasie podaje bezokolicznik oraz wymaganą stronę (czynna lub bierna).
Most
przez inżynierów. (zaprojektować, bierna)
Lekarz
pacjenta dokładnie. (zbadać, czynna)
Prawnik
umowę dokładnie. (sprawdzić, czynna)
Firma
nowy produkt na rynek. (wprowadzić, czynna)
Raport
przez kierownika. (napisać, bierna)
Sekretariat
dokumenty na jutro. (przygotować, czynna)
Obiad
przez kucharza. (ugotować, bierna)
Menedżer
prezentację na spotkaniu. (przedstawić, czynna)
Inżynierowie
most w zeszłym roku. (zaprojektować, czynna)
Film
przez reżysera. (nakręcić, bierna)
Strona czynna i bierna
Strona czynna i strona bierna to dwa sposoby budowania zdań z czasownikami przechodnimi. Różnią się tym, co stawiają na pierwszym planie:
- strona czynna – ważny jest wykonawca czynności (kto robi?),
- strona bierna – ważny jest obiekt czynności (co jest robione?).
1. Najprostsze porównanie
| Element | Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|---|
| Co jest „na pierwszym planie”? | wykonawca (sprawca) | obiekt czynności / rezultat |
| Typowe pytanie | kto? co? + co zrobił/robi? | co zostało zrobione? co jest robione? |
| Przykład | Nauczyciel sprawdził test. | Test został sprawdzony (przez nauczyciela). |
| Czy sprawca jest obowiązkowy? | zwykle tak (choć bywa domyślny) | nie; można go dodać „przez + B.” |
2. Jak przekształcić zdanie czynne w bierne?
Najczęstsza zamiana wygląda tak: dopełnienie (biernik) z wersji czynnej staje się podmiotem w biernej, a czasownik przyjmuje formę bierną.
| Krok | Co robimy? | Przykład |
|---|---|---|
| 1 | wybieramy dopełnienie w bierniku | Uczeń napisał wypracowanie. |
| 2 | robimy z niego podmiot | Wypracowanie … |
| 3 | tworzymy formę bierną czasownika | Wypracowanie zostało napisane … |
| 4 | (opcjonalnie) dodajemy sprawcę: „przez + biernik” | … przez ucznia. |
3. Sposoby tworzenia strony biernej
W polszczyźnie najczęściej spotkasz dwa typy konstrukcji biernych:
- być/zostać + imiesłów bierny (np. „jest zrobiony”, „został napisany”),
- konstrukcję z się (np. „Tu się sprząta”, „W tym sklepie się sprzedaje pieczywo”).
| Typ | Budowa | Przykład | Kiedy typowe? |
|---|---|---|---|
| być/zostać + imiesłów bierny | jest/był/będzie lub został/została + zrobiony/-a/-e | Raport został przygotowany. | gdy chcemy nazwać rezultat i (czasem) wskazać sprawcę |
| konstrukcja z „się” | czasownik + się (forma bezosobowa) | W domu sprząta się w sobotę. | gdy sprawca jest ogólny lub nieważny („ktoś”, „ludzie”) |
4. Porównania na przykładach
| Strona czynna | Strona bierna | Co podkreślamy? |
|---|---|---|
| Firma zbudowała most. | Most został zbudowany (przez firmę). | czynna: sprawca; bierna: obiekt/rezultat |
| Nauczyciel ocenia prace. | Prace są oceniane (przez nauczyciela). | czynna: kto robi; bierna: co się dzieje z pracami |
| Kucharz przygotuje obiad. | Obiad będzie przygotowany (przez kucharza). | czynna: wykonawca; bierna: efekt w przyszłości |
| Ludzie sprzątają klatkę. | Na klatce sprząta się co tydzień. | czynna: konkretni ludzie; „się”: ogólnie, bez wskazania |
5. Kiedy używać której strony?
| Sytuacja | Lepsza strona | Dlaczego? | Przykład |
|---|---|---|---|
| chcesz jasno wskazać odpowiedzialność | czynna | od razu wiadomo, kto działa | Zespół popełnił błąd. |
| ważny jest obiekt albo rezultat | bierna | uwaga przechodzi na „co” | Raport został opublikowany. |
| sprawca jest nieznany lub nieważny | bierna (często z „się”) | nie trzeba podawać wykonawcy | Tu nie pali się. |
| chcesz stylu dynamicznego i prostego | czynna | zwykle krócej i naturalniej | Autor opisuje problem. |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Strona czynna: podmiot jest wykonawcą czynności (np. Nauczyciel sprawdził test).
- Strona bierna: na pierwszym planie jest obiekt czynności (np. Test został sprawdzony).
- Bierną tworzy się często przez być/zostać + imiesłów bierny albo przez konstrukcję z się.
- W biernej sprawcę można dodać: przez + biernik (np. przez ucznia).