Uzupełnij lukę „___” poprawną formą czasownika w trybie rozkazującym (liczba pojedyncza lub mnoga, w zależności od kontekstu). Podany w nawiasie czasownik jest w formie podstawowej.
jeden przykład. (podać)
ciszę w sali. (zachować)
to jeszcze raz. (spróbować)
odpowiedzi przed oddaniem. (sprawdzić)
więcej czasu na naukę. (poświęcać)
pytania, jeśli czegoś nie rozumiesz. (zadawać)
uważnie na drogę. (patrzeć)
mimo trudności. (nie poddać się)
punktualnie na spotkanie. (przyjść)
spokojnie, wszystko będzie dobrze. (oddychać)
Tryb rozkazujący
Tryb rozkazujący (imperatyw) służy do wyrażania poleceń, próśb, zachęt, rad oraz zakazów. Najczęściej odnosi się do 2. osoby (ty, wy), ale w polszczyźnie można też tworzyć formy dla 1. osoby liczby mnogiej („zróbmy”) oraz konstrukcje zastępcze dla 3. osoby („niech zrobi”).
1. Do czego służy tryb rozkazujący?
| Funkcja | Co wyraża? | Przykład |
|---|---|---|
| polecenie | nakaz wykonania czynności | Otwórz okno. |
| prośba | uprzejma forma prośby | Podaj mi wodę, proszę. |
| zachęta | motywowanie do działania | Chodźmy na spacer. |
| rada | sugestia, wskazówka | Ucz się regularnie. |
| zakaz | nakaz niewykonywania | Nie dotykaj tego. |
2. Kto może być „adresatem” rozkazu?
Tryb rozkazujący ma typowe formy dla 2. osoby oraz 1. osoby liczby mnogiej. Dla 3. osoby używa się najczęściej konstrukcji z „niech”.
| Osoba | Jak to się tworzy? | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| 2. os. l.poj. (ty) | forma rozkazująca | czytaj, pisz, zrób | polecenie do „ty” |
| 2. os. l.mn. (wy) | forma rozkazująca | czytajcie, piszcie, zróbcie | polecenie do „wy” |
| 1. os. l.mn. (my) | forma typu „zróbmy” | czytajmy, piszmy, zróbmy | zachęta: „zróbmy razem” |
| 3. osoba (on/ona/oni) | konstrukcja z niech | Niech wejdzie. Niech zrobią. | polecenie „dla niego/nich” |
3. Przykładowa odmiana w trybie rozkazującym
| Osoba | Forma | Przykład zdania |
|---|---|---|
| ty | czytaj | Czytaj uważnie. |
| wy | czytajcie | Czytajcie uważnie. |
| my | czytajmy | Czytajmy razem. |
| Osoba | Forma | Przykład zdania |
|---|---|---|
| ty | zrób | Zrób to teraz. |
| wy | zróbcie | Zróbcie to teraz. |
| my | zróbmy | Zróbmy to razem. |
4. Negacja (zakaz): „nie” + tryb rozkazujący
Zakaz tworzy się zwykle przez dodanie nie przed formą rozkazującą.
| Forma | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|
| nie + forma „ty” | Nie krzycz. | zakaz dla jednej osoby |
| nie + forma „wy” | Nie krzyczcie. | zakaz dla grupy |
| nie + forma „my” | Nie kłóćmy się. | prośba/zakaz wobec „nas” |
| niech + 3. osoba | Niech nie wchodzi. | zakaz pośredni |
5. Aspekt w trybie rozkazującym (proces vs efekt)
W rozkazach dobór aspektu zmienia sens: czy chodzi o wykonywanie (niedokonany), czy o rezultat (dokonany).
| Niedokonany (proces) | Dokonany (efekt) | Różnica |
|---|---|---|
| Czytaj uważnie. | Przeczytaj tekst. | czytaj = w trakcie; przeczytaj = do końca |
| Pisz starannie. | Napisz odpowiedź. | pisz = proces; napisz = gotowy wynik |
| Ucz się regularnie. | Naucz się na jutro. | nawyk vs opanowanie materiału |
| Sprzątaj po sobie. | Posprzątaj pokój. | czynność ogólna vs doprowadzenie do porządku |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Tryb rozkazujący wyraża polecenie, prośbę, zachętę, radę lub zakaz.
- Najczęściej dotyczy 2. osoby (ty/wy), ma też formę „my” (zróbmy) i konstrukcję z „niech” dla 3. osoby.
- Zakaz tworzy się przez nie: nie krzycz, nie krzyczcie.
- Aspekt ma znaczenie: czytaj (proces) vs przeczytaj (efekt).