Uzupełnij lukę „___” poprawną formą czasownika w trybie rozkazującym, wybierając właściwy aspekt (niedokonany – gdy czynność ma trwać lub się powtarzać, lub dokonany – gdy chodzi o wykonanie czynności do końca lub jednorazowo). Podany w nawiasie czasownik jest w formie podstawowej.
tego zagadnienia dziś. (nauczyć się)
się wolniej po schodach. (wchodzić)
drzwi, kiedy wychodzisz. (zamykać)
codziennie nowych słówek. (uczyć się)
dokładnie, co masz zrobić. (tłumaczyć)
częściej przerwy w pracy. (robić)
grzecznie na spotkaniu. (zachować się)
krótką przerwę teraz. (zrobić)
codziennie nad projektem. (pracować)
mimo trudności. (nie poddać się)
Paginated
Next
Reset

Aspekt w trybie rozkazującym

Tryb rozkazujący (imperatyw) służy do wydawania poleceń, próśb, zachęt lub zakazów. W języku polskim wybór aspektu w rozkazie jest kluczowy, bo zmienia sens: czy chodzi o proces (niedokonany), czy o osiągnięcie efektu (dokonany).

1. Najważniejsza zasada

Aspekt Co zwykle znaczy rozkaz? Jak brzmi w praktyce? Przykład
niedokonany „rób / wykonuj” (proces, ciągłość, powtarzalność) liczy się przebieg czynności Czytaj uważnie. Pisz starannie.
dokonany „zrób” (osiągnij wynik, doprowadź do końca) liczy się efekt końcowy Przeczytaj tekst. Napisz odpowiedź.

2. Minimalne pary: ten sam temat, inny sens

Najlepiej widać to na parach aspektowych. Ta sama sytuacja, ale inne oczekiwanie mówiącego.

Niedokonany (proces) Dokonany (wynik) Co to zmienia?
Czytaj książkę. Przeczytaj książkę. czytaj = zajmij się czytaniem; przeczytaj = skończ całość
Pisz wypracowanie. Napisz wypracowanie. pisz = pracuj nad tekstem; napisz = dostarcz gotowy tekst
Rób zadanie. Zrób zadanie. rób = wykonuj; zrób = zakończ i oddaj wynik
Ucz się słówek. Naucz się słówek. ucz się = proces uczenia; naucz się = opanuj materiał
Sprzątaj pokój. Posprzątaj pokój. sprzątaj = zajmuj się sprzątaniem; posprzątaj = doprowadź do porządku

3. Rozkaz a powtarzalność (instrukcje, zasady, rutyna)

W instrukcjach i zasadach często wybiera się aspekt niedokonany, bo chodzi o działanie regularne lub ciągłe.

Kontekst Dlaczego niedokonany? Przykłady rozkazów
instrukcja obsługi / przepis opisuje kolejne czynności jako proces Mieszaj składniki. Dodawaj wodę stopniowo.
zasady, regulaminy dotyczą zachowań powtarzalnych Nie hałasuj. Zachowuj porządek.
trening / nauka chodzi o praktykowanie Ćwicz codziennie. Powtarzaj materiał.

4. Zakaz i ostrzeżenie: „nie rób” vs „nie zrób”

W przeczeniu różnica też jest znacząca. „Nie rób” zwykle zakazuje procesu (tego typu zachowania), a „nie zrób” często oznacza ostrzeżenie: „uważaj, żeby do tego nie doszło”.

Niedokonany w przeczeniu Dokonany w przeczeniu Typowy sens
Nie dotykaj tego. Nie dotknij tego. nie dotykaj = zakaz czynności; nie dotknij = ostrzeżenie (żeby nie stało się nawet raz)
Nie otwieraj okna. Nie otwórz okna. nie otwieraj = nie wykonuj; nie otwórz = nie doprowadź do otwarcia
Nie mów o tym. Nie powiedz o tym. nie mów = nie poruszaj tematu; nie powiedz = nie zdradź informacji
Nie zapominaj o kluczach. Nie zapomnij o kluczach. nie zapominaj = ogólna zasada; nie zapomnij = konkretna sytuacja, „teraz uważaj”

5. Kiedy który aspekt jest naturalniejszy?

Chcesz, żeby… Wybierz aspekt Przykładowy rozkaz
ktoś zaczął i wykonywał czynność / robił to przez jakiś czas niedokonany Pracuj spokojnie. Ucz się regularnie.
ktoś doprowadził czynność do końca (ważny jest rezultat) dokonany Skończ pracę. Naucz się tego na jutro.
ktoś czegoś nie robił w ogóle (zakaz nawyku / procesu) niedokonany Nie pal w domu. Nie krzycz.
nie doszło do czegoś choćby raz (ostrzeżenie przed skutkiem) dokonany Nie upuść telefonu. Nie spóźnij się.

6. Najważniejsze do zapamiętania

  • Niedokonany rozkaz zwykle dotyczy procesu lub powtarzalności: czytaj, pisz, ucz się.
  • Dokonany rozkaz zwykle wymaga efektu i „domknięcia” czynności: przeczytaj, napisz, naucz się.
  • W przeczeniu: nie rób = zakaz procesu, a nie zrób = ostrzeżenie, żeby nie doszło do skutku.