Uzupełnij lukę „___” poprawną formą czasownika ruchu, wybierając właściwy aspekt (niedokonany – ruch regularny, powtarzalny lub w trakcie; dokonany – ruch jednorazowy, zakończony lub z celem). Podany w nawiasie czasownik jest w formie podstawowej.
Dzisiaj
do pracy rowerem pierwszy raz. (pojechać)
Chodź,
na chwilę po boisku. (pobiegać)
Zwykle
do pracy tą ulicą. (chodzić)
Wieczorem
z psem jeszcze raz. (wyjść)
Zimą
na nartach. (jeździć)
Dziś
do szkoły wcześniej. (pójść)
Często
po schodach zamiast windy. (wchodzić)
Zwykle
do domu bardzo wolno. (wracać)
Po spotkaniu
osobno. (wrócić)
Wczoraj
do znajomych na kolację. (pójść)
Aspekt z czasownikami ruchu
W polszczyźnie czasowniki ruchu są szczególne, bo oprócz aspektu (niedokonany/dokonany) często mają też rozróżnienie na ruch jednokierunkowy i wielokierunkowy (nawykowy). To sprawia, że wybór formy mówi nie tylko „czy zakończone”, ale też jakim typem ruchu jest dana czynność: czy ktoś idzie w konkretnym kierunku, czy zwykle chodzi, jeździ itp.
1. Dwie osie znaczenia: aspekt i typ ruchu
| Oś | Wariant | Co to oznacza? | Przykład |
|---|---|---|---|
| Typ ruchu | jednokierunkowy | ruch w konkretnym kierunku, „w tej chwili / w tę stronę” | Idę do domu. Jadę do Warszawy. |
| Typ ruchu | wielokierunkowy | ruch powtarzalny, nawyk, „tu i tam”, ogólnie | Chodzę do szkoły. Jeżdżę do Warszawy (często). |
| Aspekt | niedokonany | proces/trwanie albo nawyk (bez efektu końcowego) | idę, chodzę, jadę, jeżdżę |
| Aspekt | dokonany | osiągnięcie celu ruchu / wykonanie „do końca” | pójdę, dojdę, pojadę, dojadę |
2. Niedokonane: jednokierunkowe vs wielokierunkowe
Wiele czasowników ruchu w aspekcie niedokonanym ma parę: forma jednokierunkowa i forma wielokierunkowa.
| Jednokierunkowy (teraz / jeden kierunek) | Wielokierunkowy (nawyk / wielokrotnie) | Przykład znaczenia |
|---|---|---|
| iść | chodzić | Idę do sklepu (teraz) vs Chodzę do sklepu (zwykle). |
| jechać | jeździć | Jadę do pracy (teraz) vs Jeżdżę do pracy (regularnie). |
| lecieć | latać | Lecę do Gdańska vs Latam do Gdańska (często). |
| biec | biegać | Biegnę na autobus vs Biegam rano (zwyczaj). |
| płynąć | pływać | Płynę do brzegu vs Pływam na basenie. |
| nieść | nosić | Niosę paczkę (teraz) vs Noszę paczki w pracy. |
| prowadzić | prowadzać | Prowadzę dziecko do szkoły (dziś) vs Prowadzam (zwyczaj/regularnie). |
3. Dokonane: „dojście/osiągnięcie celu” i prefiksy
Aspekt dokonany przy ruchu bardzo często tworzy się przez przedrostki (prefiksy), które dodają informację o celu, kierunku albo rozpoczęciu/zakończeniu ruchu.
| Prefiks | Typowy sens | Przykłady (dokonane) | Znaczenie w zdaniu |
|---|---|---|---|
| do- | dotarcie do celu | dojść, dojechać, dolecieć, dopłynąć | Dojdę do domu (dotrę). |
| po- | wyruszenie / wykonanie ruchu „raz” | pójść, pojechać, polecieć, pobiec | Pojadę jutro do lekarza (jednorazowo). |
| wy- | ruch na zewnątrz | wyjść, wyjechać, wylecieć | Wyjdę z domu o 8. |
| w- / we- | ruch do środka | wejść, wjechać | Wejdę do środka. |
| przy- | przybycie, dotarcie „tu” | przyjść, przyjechać, przylecieć | Przyjdę za godzinę. |
| od- | oddalenie, odejście | odejść, odjechać, odlecieć | Odjedziemy po południu. |
| za- | zajście „za coś” / rozpoczęcie wchodzenia | zajść, zajechać (do kogoś), zbiec (np. po schodach) | Zajdę do ciebie (wpadnę). |
4. Jak zmienia się sens w przyszłości? (pójdę vs będę szedł)
W przyszłości różnica aspektu jest szczególnie słyszalna:
- pójdę (dokonany) = jednorazowo, „wykonam ruch” (często z domknięciem celu lub jako zdarzenie).
- będę szedł (niedokonany) = proces w przyszłości, „będę w trakcie drogi”.
| Forma | Aspekt | Co podkreśla? | Przykład zdania |
|---|---|---|---|
| pójdę | dokonany | zdarzenie / wykonanie ruchu (często „raz”) | Jutro pójdę do lekarza. |
| będę szedł / będę szła | niedokonany | trwanie, bycie w drodze | O 18:00 będę szedł przez park. |
| dojdę | dokonany | osiągnięcie celu | Dojdę za 10 minut. |
| idę | niedokonany (jednokier.) | ruch teraz, w jednym kierunku | Już idę (jestem w drodze). |
5. Praktyczna ściąga: jak wybrać formę?
| Chcesz powiedzieć, że… | Najczęściej wybierzesz | Przykład |
|---|---|---|
| ktoś jest w drodze teraz (jeden kierunek) | niedokonany jednokierunkowy | Idę do domu. Jadę do pracy. |
| ktoś robi to regularnie / bywa | niedokonany wielokierunkowy | Chodzę na trening. Jeżdżę do Warszawy. |
| ktoś wykona ruch jednorazowo (w przyszłości) | dokonany z po- | Pójdę jutro. Pojadę w weekend. |
| ktoś dotrze do celu | dokonany z do- / przy- | Dojdę za chwilę. Przyjadę o 20:00. |
| chodzi o kierunek „do środka / na zewnątrz” | dokonany z w- / wy- | Wejdę do środka. Wyjdę na chwilę. |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Przy czasownikach ruchu często działają dwie rzeczy naraz: aspekt i jednokierunkowość/wielokierunkowość.
- iść / jechać / lecieć / biec / płynąć zwykle mówią o ruchu „teraz, w jednym kierunku”.
- chodzić / jeździć / latać / biegać / pływać często oznaczają nawyk lub ruch powtarzalny.
- Formy dokonane z prefiksami (pójść, dojść, przyjść, wyjść) podkreślają zdarzenie, kierunek lub dotarcie do celu.