Uzupełnij lukę „___” poprawną formą czasownika w odpowiednim aspekcie (niedokonanym lub dokonanym), zgodnie z kontekstem zdania. Podany w nawiasie czasownik jest w formie podstawowej (bezokolicznik).
Dzisiaj
tylko pięć minut. (spóźnić się)
Dzisiaj
wymowę przez pół godziny. (poćwiczyć)
Wieczorem
do ciebie wiadomość. (napisać)
Już
na twojego maila, sprawdź skrzynkę. (odpowiedzieć)
W bibliotece często
ciszę. (zachowywać)
W końcu
porządki w dokumentach. (zrobić)
Po treningu
dwie butelki wody. (wypić)
Wczoraj
z nim o nowej ofercie. (porozmawiać)
W drodze
nowego albumu i dam ci znać, jak jest. (posłuchać)
Już
ręce, możemy siadać do stołu. (umyć)
Czasowniki niedokonane i dokonane (aspekt)
Aspekt to cecha czasownika, która pokazuje, czy czynność jest ujmowana jako trwająca / powtarzalna (niedokonana), czy jako zakończona (dokonana, z efektem). W języku polskim ten podział jest bardzo ważny, bo wpływa m.in. na sposób mówienia o czasie.
1. Najważniejsze różnice (w skrócie)
| Cecha | Czasowniki niedokonane | Czasowniki dokonane |
|---|---|---|
| Jak ujmują czynność? | jako trwającą lub powtarzalną | jako zakończoną (z wynikiem) |
| Typowe pytanie | co robić? / co robi? / co robił? | co zrobić? / co zrobi? / co zrobił? |
| Przykłady | czytać, pisać, robić, oglądać, uczyć się | przeczytać, napisać, zrobić, obejrzeć, nauczyć się |
| Powtarzalność | naturalnie pasuje | zwykle brzmi nienaturalnie bez dodatkowego sensu |
| Wynik (efekt) | nie jest podkreślony | jest podkreślony |
2. Jak aspekt zmienia sens zdania?
To samo „polecenie” lub opis czynności może znaczyć coś innego zależnie od aspektu.
| Niedokonany (proces) | Dokonany (wynik) | Różnica |
|---|---|---|
| Czytam książkę. | Przeczytam książkę. | czytam = w trakcie; przeczytam = do końca (w przyszłości) |
| Piszę maila. | Napiszę maila. | piszę = trwa; napiszę = ukończę |
| Robię obiad. | Zrobię obiad. | robię = przygotowuję; zrobię = będzie gotowy |
| Oglądam film. | Obejrzę film. | oglądam = w trakcie; obejrzę = obejrzę do końca |
| Uczę się słówek. | Nauczę się słówek. | uczę się = proces; nauczę się = opanuję |
3. Pary aspektowe (najczęstszy układ)
Wiele czasowników występuje w parach: niedokonany ↔ dokonany. To nie są „dwa różne znaczenia”, tylko dwa sposoby ujęcia tej samej czynności.
| Niedokonany | Dokonany | Co podkreśla forma dokonana? |
|---|---|---|
| czytać | przeczytać | ukończenie czytania |
| pisać | napisać | gotowy tekst |
| robić | zrobić | wykonanie do końca |
| sprzątać | posprzątać | porządek jako efekt |
| uczyć się | nauczyć się | opanowanie materiału |
| kupować | kupić | sam akt zakupu jako zakończony |
| otwierać | otworzyć | drzwi są już otwarte |
4. Jak tworzy się czasownik dokonany (typowe sposoby)
Najczęściej dokonaność powstaje przez dodanie przedrostka lub zmianę tematu, ale zdarzają się pary nieregularne.
| Sposób | Niedokonany | Dokonany | Uwagi |
|---|---|---|---|
| przedrostek (prefiks) | pisać | napisać | częste: na-, po-, z-, wy-, prze- |
| przedrostek (prefiks) | sprzątać | posprzątać | zmiana aspektu bez zmiany rdzenia |
| zmiana tematu | brać | wziąć | para nieregularna |
| inny rdzeń | oglądać | obejrzeć | para znaczeniowa, ale inna podstawa |
5. Aspekt a formy czasu (praktyczna wskazówka)
Aspekt wpływa na to, jak mówimy o przyszłości i teraźniejszości:
- czasowniki niedokonane mają „prawdziwy” czas teraźniejszy: piszę, czytam;
- czasowniki dokonane mają formy wyglądające jak teraźniejsze, ale znaczą przyszłość: napiszę, przeczytam.
| Forma | Aspekt | Co oznacza? | Przykład zdania |
|---|---|---|---|
| czytam | niedokonany | teraźniejszość (teraz/zwyczaj) | Teraz czytam. |
| przeczytam | dokonany | przyszłość (do końca) | Jutro przeczytam całość. |
| piszę | niedokonany | teraźniejszość | Właśnie piszę. |
| napiszę | dokonany | przyszłość (efekt) | Za chwilę napiszę wiadomość. |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Niedokonane = proces, trwanie, powtarzalność (bez nacisku na koniec).
- Dokonane = zakończenie i efekt (czynność „domknięta”).
- Często tworzą pary aspektowe: czytać ↔ przeczytać, pisać ↔ napisać.
- Formy typu napiszę, przeczytam wyglądają „teraźniej”, ale znaczą przyszłość, bo są dokonane.