Uzupełnij zdania, wstawiając poprawną formę czasownika w czasie przeszłym. Skorzystaj z bezokolicznika podanego w nawiasie i dopasuj formę do podmiotu (osoby, liczby i – tam gdzie trzeba – rodzaju).
Ja
bilet. (kupić)
Ona
kolację. (gotować)
On
plan. (przedstawić)
Oni
wcześniej. (przyjść)
My
obiad. (zjeść)
Oni
projekt. (zrealizować)
On
samochód. (kupić)
On
błąd. (popełnić)
Wy
zadanie. (rozumieć)
Ja
decyzję. (podjąć)
Czas przeszły
Czas przeszły to forma czasownika, która informuje, że czynność, stan lub zdarzenie miały miejsce w przeszłości (czyli przed momentem mówienia). W języku polskim czas przeszły odmienia się przez osoby, liczby i rodzaje (w liczbie pojedynczej).
1. Pytania i cechy czasu przeszłego
| Element | Informacja | Przykład |
|---|---|---|
| Pytanie | co robił? co zrobił? co się stało? | Co robił? Czytał. Co zrobił? Przeczytał. |
| Kategorie gramatyczne | osoba, liczba; w l.poj. także rodzaj (m., ż., n.) | czytałem/czytałam/czytało; czytaliśmy/czytałyśmy |
| Budowa | temat + -ł + końcówka osobowa | czyta-ł-em, robi-ł-a, nios-ł-o |
| Aspekt | może być niedokonany lub dokonany | czytałem (niedok.) / przeczytałem (dok.) |
2. Aspekt: niedokonany i dokonany w czasie przeszłym
Aspekt mówi, czy czynność była traktowana jako trwająca/powtarzalna (niedokonana), czy jako zakończona (dokonana).
| Aspekt | Co podkreśla? | Przykład | Interpretacja |
|---|---|---|---|
| niedokonany | trwanie, powtarzalność, proces | Wczoraj czytałem. | czynność trwała lub nie wiadomo, czy się skończyła |
| dokonany | zakończenie, rezultat | Wczoraj przeczytałem książkę. | czynność została zakończona |
3. Odmiana w czasie przeszłym (osoby i liczby) – przykład „czytać”
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| 1. | ja czytałem / czytałam | my czytaliśmy / czytałyśmy |
| 2. | ty czytałeś / czytałaś | wy czytaliście / czytałyście |
| 3. | on czytał, ona czytała, ono czytało | oni czytali, one czytały |
4. Odmiana – przykład „robić”
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| 1. | ja robiłem / robiłam | my robiliśmy / robiłyśmy |
| 2. | ty robiłeś / robiłaś | wy robiliście / robiłyście |
| 3. | on robił, ona robiła, ono robiło | oni robili, one robiły |
5. Rodzaje w czasie przeszłym (l.poj.)
W liczbie pojedynczej czas przeszły pokazuje rodzaj: męski, żeński, nijaki.
| Rodzaj | Typowa forma | Przykład |
|---|---|---|
| męski | -ł | on spał, on czytał |
| żeński | -ła | ona spała, ona czytała |
| nijaki | -ło | ono spało, ono czytało |
6. Końcówki osobowe: -em, -eś, -śmy, -ście
W 1. i 2. osobie pojawiają się końcówki osobowe. W liczbie mnogiej ważne są formy z -śmy i -ście.
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | Przykład (czytać) |
|---|---|---|---|
| 1. | -em / -am | -śmy | czytałem, czytałam; czytaliśmy |
| 2. | -eś / -aś | -ście | czytałeś, czytałaś; czytaliście |
| 3. | (brak końcówki osobowej) | (brak) | czytał, czytała, czytało; czytali, czytały |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Czas przeszły mówi o tym, co wydarzyło się w przeszłości.
- Odmienia się przez osoby i liczby, a w l.poj. także przez rodzaje.
- Budowa jest typowa: temat + -ł + końcówka osobowa (np. czyta-ł-em).
- W czasie przeszłym ważny jest aspekt: niedokonany (proces) vs dokonany (wynik).