Uzupełnij zdania, wstawiając rzeczownik w narzędniku. Zwróć uwagę na liczbę (pojedynczą lub mnogą) wskazaną w nawiasie razem z formą podstawową wyrazu.
Idę z
(parasolka, lp).
Maluję
(pędzel, lp).
Opiekuję się
(dziecko, lm).
Kroję warzywa
(nóż, lm).
Zajmuję się
(projekt, lm).
Jem zupę
(łyżka, lp).
Jesteśmy
(student, lm).
Zajmuję się
(język, lm).
Rozwijam się
(kurs, lm).
Jestem
(student, lp).
Narzędnik (Narz.)
Narzędnik to przypadek, który najczęściej odpowiada na pytania z kim? z czym? (czasem także: kim? czym?). Używa się go m.in. do wskazywania narzędzia czynności, towarzysza (w połączeniu z „z”), a bardzo często także po czasowniku być w roli orzecznika (np. „On jest uczniem”).
1. Pytania i podstawowe funkcje narzędnika
| Element | Treść | Przykład |
|---|---|---|
| Pytania | z kim? z czym? oraz kim? czym? | Z kim idziesz? Z czym to mieszasz? Kim jesteś? Czym piszesz? |
| Narzędzie / sposób | środek, narzędzie wykonania czynności | Piszę długopisem. Kroję nożem. |
| Towarzysz | osoba/element towarzyszący (zwykle z przyimkiem „z”) | Idę z kolegą. Rozmawiam z mamą. |
| Orzecznik po „być / zostać / stać się” | określa, kim/czym ktoś jest lub się staje | On jest uczniem. Została lekarką. |
| Po przyimkach | część przyimków łączy się z narzędnikiem | nad rzeką, pod stołem, przed domem |
2. Narzędnik jako narzędzie czynności (czym?)
To najbardziej „dosłowne” użycie: narzędnik wskazuje, czym wykonujemy czynność.
| Zdanie | Czynność | Wyraz w narzędniku (czym?) |
|---|---|---|
| Piszę długopisem. | piszę | długopisem |
| Maluję farbami. | maluję | farbami |
| Otworzył drzwi kluczem. | otworzył | kluczem |
| Związał paczkę sznurkiem. | związał | sznurkiem |
3. Narzędnik z przyimkiem „z” (z kim? z czym?)
Bardzo często narzędnik pojawia się po przyimku z / ze i wtedy oznacza towarzyszenie lub współudział.
| Wyrażenie | Pytanie | Znaczenie |
|---|---|---|
| z kolegą | z kim? | towarzysz czynności |
| z mamą | z kim? | towarzysz rozmowy / działania |
| z plecakiem | z czym? | coś towarzyszy (posiadanie przy sobie) |
| z radością | z czym? | sposób/odcień emocjonalny |
4. Narzędnik jako orzecznik (kim? czym?)
Po czasownikach być, zostać, stać się narzędnik często określa, kim/czym ktoś jest albo się staje.
| Zdanie | Czasownik | Orzecznik w narzędniku |
|---|---|---|
| On jest uczniem. | jest | uczniem |
| Ona została lekarką. | została | lekarką |
| To stało się problemem. | stało się | problemem |
| Mój brat jest kierowcą. | jest | kierowcą |
5. Narzędnik po przyimkach (gdzie? w jakiej relacji przestrzennej?)
Niektóre przyimki łączą się z narzędnikiem, zwłaszcza gdy opisują położenie względem czegoś.
| Przyimek | Typowe znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| nad | położenie wyżej | nad rzeką |
| pod | położenie niżej | pod stołem |
| przed | położenie z przodu | przed domem |
| za | położenie z tyłu | za szkołą |
| między | położenie pomiędzy | między drzewami |
| z / ze | towarzyszenie | z przyjacielem |
6. Typowe końcówki narzędnika (orientacyjnie)
Końcówki zależą od rodzaju i liczby. Poniżej najczęstsze szkolne wzorce.
| Rodzaj / liczba | Typowa końcówka | Przykłady |
|---|---|---|
| męski (l.poj.) | -em | kotem, bratem, długopisem |
| żeński (l.poj.) | -ą | mamą, szkołą, drogą |
| nijaki (l.poj.) | -em | dzieckiem, oknem |
| l.mn. (wszystkie rodzaje) | -ami / -mi | książkami, uczniami, rękmi (forma nieregularna) |
| zaimki (częste formy) | mną, tobą, nim, nią, nami, wami, nimi | Idę z tobą. Jest między nimi. |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Narzędnik odpowiada na pytania: z kim? z czym? oraz kim? czym?
- Wskazuje narzędzie/środek czynności: piszę długopisem.
- W połączeniu z „z/ze” oznacza towarzyszenie: idę z kolegą.
- Po „być / zostać / stać się” często pełni rolę orzecznika: jest uczniem, została lekarką.
- Występuje po przyimkach: nad, pod, przed, za, między, z.