Practice
Exercises
Uzupełnij zdania, wstawiając rzeczownik w narzędniku. Zwróć uwagę na liczbę (pojedynczą lub mnogą) wskazaną w nawiasie razem z formą podstawową wyrazu.
Narzędnik (Narz.)
Narzędnik to przypadek, który najczęściej odpowiada na pytania z kim? z czym? (czasem także: kim? czym?). Używa się go m.in. do wskazywania narzędzia czynności, towarzysza (w połączeniu z „z”), a bardzo często także po czasowniku być w roli orzecznika (np. „On jest uczniem”).
1. Pytania i podstawowe funkcje narzędnika
| Element | Treść | Przykład |
|---|---|---|
| Pytania | z kim? z czym? oraz kim? czym? | Z kim idziesz? Z czym to mieszasz? Kim jesteś? Czym piszesz? |
| Narzędzie / sposób | środek, narzędzie wykonania czynności | Piszę długopisem. Kroję nożem. |
| Towarzysz | osoba/element towarzyszący (zwykle z przyimkiem „z”) | Idę z kolegą. Rozmawiam z mamą. |
| Orzecznik po „być / zostać / stać się” | określa, kim/czym ktoś jest lub się staje | On jest uczniem. Została lekarką. |
| Po przyimkach | część przyimków łączy się z narzędnikiem | nad rzeką, pod stołem, przed domem |
2. Narzędnik jako narzędzie czynności (czym?)
To najbardziej „dosłowne” użycie: narzędnik wskazuje, czym wykonujemy czynność.
| Zdanie | Czynność | Wyraz w narzędniku (czym?) |
|---|---|---|
| Piszę długopisem. | piszę | długopisem |
| Maluję farbami. | maluję | farbami |
| Otworzył drzwi kluczem. | otworzył | kluczem |
| Związał paczkę sznurkiem. | związał | sznurkiem |
3. Narzędnik z przyimkiem „z” (z kim? z czym?)
Bardzo często narzędnik pojawia się po przyimku z / ze i wtedy oznacza towarzyszenie lub współudział.
| Wyrażenie | Pytanie | Znaczenie |
|---|---|---|
| z kolegą | z kim? | towarzysz czynności |
| z mamą | z kim? | towarzysz rozmowy / działania |
| z plecakiem | z czym? | coś towarzyszy (posiadanie przy sobie) |
| z radością | z czym? | sposób/odcień emocjonalny |
4. Narzędnik jako orzecznik (kim? czym?)
Po czasownikach być, zostać, stać się narzędnik często określa, kim/czym ktoś jest albo się staje.
| Zdanie | Czasownik | Orzecznik w narzędniku |
|---|---|---|
| On jest uczniem. | jest | uczniem |
| Ona została lekarką. | została | lekarką |
| To stało się problemem. | stało się | problemem |
| Mój brat jest kierowcą. | jest | kierowcą |
5. Narzędnik po przyimkach (gdzie? w jakiej relacji przestrzennej?)
Niektóre przyimki łączą się z narzędnikiem, zwłaszcza gdy opisują położenie względem czegoś.
| Przyimek | Typowe znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| nad | położenie wyżej | nad rzeką |
| pod | położenie niżej | pod stołem |
| przed | położenie z przodu | przed domem |
| za | położenie z tyłu | za szkołą |
| między | położenie pomiędzy | między drzewami |
| z / ze | towarzyszenie | z przyjacielem |
6. Typowe końcówki narzędnika (orientacyjnie)
Końcówki zależą od rodzaju i liczby. Poniżej najczęstsze szkolne wzorce.
| Rodzaj / liczba | Typowa końcówka | Przykłady |
|---|---|---|
| męski (l.poj.) | -em | kotem, bratem, długopisem |
| żeński (l.poj.) | -ą | mamą, szkołą, drogą |
| nijaki (l.poj.) | -em | dzieckiem, oknem |
| l.mn. (wszystkie rodzaje) | -ami / -mi | książkami, uczniami, rękmi (forma nieregularna) |
| zaimki (częste formy) | mną, tobą, nim, nią, nami, wami, nimi | Idę z tobą. Jest między nimi. |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Narzędnik odpowiada na pytania: z kim? z czym? oraz kim? czym?
- Wskazuje narzędzie/środek czynności: piszę długopisem.
- W połączeniu z „z/ze” oznacza towarzyszenie: idę z kolegą.
- Po „być / zostać / stać się” często pełni rolę orzecznika: jest uczniem, została lekarką.
- Występuje po przyimkach: nad, pod, przed, za, między, z.