Uzupełnij zdania, wstawiając rzeczownik w bierniku. Zwróć uwagę na liczbę (pojedynczą lub mnogą) wskazaną w nawiasie razem z formą podstawową wyrazu.
Biernik (B.)
Biernik to przypadek, który najczęściej wskazuje kogo? lub co? jako bezpośredni obiekt czynności (czyli to, na co „działa” czasownik). W praktyce szkolnej biernik kojarzy się głównie z dopełnieniem bliższym.
1. Pytania i podstawowe funkcje biernika
| Element | Treść | Przykład |
|---|---|---|
| Pytania | kogo? co? | Kogo widzisz? Co czytasz? |
| Najczęstsza funkcja | dopełnienie bliższe po czasownikach przechodnich | Widzę samochód. Czytam książkę. |
| Po przyimkach | często występuje po niektórych przyimkach | Idę na spacer. Patrzę przez okno. |
| W konstrukcjach miary/czasu | określa zakres, czas trwania, odcinek | Czekałem godzinę. Przeszedłem kilometr. |
2. Biernik jako dopełnienie bliższe
Biernik najczęściej pojawia się po czasownikach, które „przechodzą” na obiekt (czasowniki przechodnie).
| Zdanie | Orzeczenie (czasownik) | Dopełnienie w bierniku |
|---|---|---|
| Oglądam film. | oglądam | film |
| Widziałem koleżankę. | widziałem | koleżankę |
| Zjadł obiad. | zjadł | obiad |
| Kupiłam prezent. | kupiłam | prezent |
3. Biernik po przyimkach
W polszczyźnie wiele przyimków łączy się z biernikiem (czasem zależnie od znaczenia). Poniżej najczęstsze zestawienia szkolne.
| Przyimek | Typowe znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| na | kierunek / cel | Idę na trening. |
| w | kierunek (dokąd?) | Wchodzę w las. |
| pod | kierunek (pod coś) | Wszedł pod drzewo. |
| nad | kierunek (nad coś) | Wyszedł nad rzekę. |
| przez | przekroczenie / „na skutek” | Przeszedł przez ulicę. |
| po | cel (po coś) | Poszła po chleb. |
| za | podążanie / „w zamian za” | Idę za tobą. Dziękuję za pomoc. |
4. Biernik a dopełniacz (częste rozróżnienie)
W polszczyźnie po niektórych czasownikach i w zdaniach przeczących często pojawia się dopełniacz zamiast biernika. Najbardziej znana reguła szkolna:
Zdanie twierdzące – zwykle biernik; zdanie przeczące – często dopełniacz.
| Twierdzenie (często biernik) | Przeczenie (często dopełniacz) | Uwaga |
|---|---|---|
| Widzę kota. | Nie widzę kota / kota (w praktyce: kota jako dopełniacz formy „kot”). | Forma może wyglądać tak samo jak biernik (zwłaszcza przy rzeczownikach męskich żywotnych). |
| Czytam książkę. | Nie czytam książki. | Tu różnica jest wyraźna: książkę (B) vs książki (D). |
| Mam czas. | Nie mam czasu. | To bardzo częsty, utrwalony wzorzec. |
5. Biernik w rodzajach – gdzie forma bywa „taka sama” jak mianownik?
W wielu rzeczownikach biernik jest identyczny z mianownikiem (zwłaszcza w rodzaju nijakim i w męskim nieżywotnym). W rodzaju męskim żywotnym biernik często jest równy dopełniaczowi.
| Typ rzeczownika | Relacja form | Przykład |
|---|---|---|
| męski nieżywotny | B = M | M: stół; B: widzę stół |
| nijaki | B = M | M: okno; B: otwieram okno |
| żeński | często końcówka -ę w B | M: książka; B: czytam książkę |
| męski żywotny (np. zwierzęta) | B = D | M: kot; D: kota; B: widzę kota |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Biernik odpowiada na pytania: kogo? co?
- Najczęściej pełni funkcję dopełnienia bliższego po czasownikach przechodnich.
- Występuje po wielu przyimkach (np. na, w – kierunek, przez, po).
- W zdaniach przeczących często pojawia się dopełniacz zamiast biernika (np. czytam książkę – nie czytam książki).
- Dla rzeczowników męskich żywotnych biernik często jest taki jak dopełniacz (np. kota).