Celownik (C.)

Celownik to przypadek, który najczęściej odpowiada na pytania komu? czemu?. Zwykle wskazuje odbiorcę czynności (komu coś dajemy, komu pomagamy) albo kogoś, kogo dotyczy stan, uczucie czy sytuacja.

1. Pytania i podstawowe funkcje celownika

Element	Treść	Przykład
Pytania	komu? czemu?	Komu pomagasz? Czemu się dziwisz?
Najczęstsza funkcja	dopełnienie dalsze (odbiorca/beneficjent)	Daję bratu prezent. Pomagam koleżance.
Po wybranych czasownikach	czasowniki wymagające celownika	Ufam tobie. Przyglądam się dziecku.
Konstrukcje bezosobowe	kogo dotyczy stan/odczucie	Jest mi zimno. Smutno mu.
Znaczenie celu/korzyści	„dla kogo?” w sensie korzyści	Zrobiłem to mamie na urodziny.

2. Celownik jako odbiorca (komu coś daję/mówię?)

To najłatwiejsze skojarzenie: celownik wskazuje adresata/odbiorcę.

Zdanie	Orzeczenie	Wyraz w celowniku
Daję siostrze książkę.	daję	siostrze
Wysyłam koledze wiadomość.	wysyłam	koledze
Opowiadam dziecku bajkę.	opowiadam	dziecku
Życzę tobie powodzenia.	życzę	tobie

3. Czasowniki, które często łączą się z celownikiem

Niektóre czasowniki „wymagają” celownika (nie mówimy wtedy o dawaniu czegoś, tylko o relacji, uczuciu, reakcji).

Czasownik	Pytanie	Przykład
ufać	komu?	Ufam tobie.
wierzyć	komu? czemu?	Wierzę przyjacielowi. Wierzę w szczęście (tu: przyimek + B.).
dziwić się	czemu?	Dziwię się twojej reakcji.
przyglądać się	komu? czemu?	Przyglądam się obrazowi.
przeszkadzać	komu?	Nie przeszkadzaj mi.
pomagać	komu?	Pomagam koleżance.
zależeć	komu? (na kim? na czym? + Msc.)	Zależy mi na czasie.

4. Celownik w konstrukcjach typu „jest mi zimno”

W zdaniach bezosobowych celownik wskazuje osobę, której dotyczy stan, uczucie lub potrzeba.

Konstrukcja	Znaczenie	Przykład
jest komuś + przysłówek	stan/odczucie	Jest mi zimno. Jest mu smutno.
chce się komuś	ochota/potrzeba	Chce mi się spać.
udało się komuś	osiągnięcie	Udało nam się wygrać.
wydaje się komuś	opinia/odczucie	Wydaje mi się, że to dobry pomysł.

5. Typowe końcówki celownika (orientacyjnie)

Końcówki zależą od rodzaju i liczby. Poniżej najczęstsze szkolne wzorce.

Rodzaj / liczba	Typowa końcówka	Przykłady
męski (l.poj.)	-owi / -u	bratowi, synowi; kotu, panu (wyjątki i formy utrwalone)
żeński (l.poj.)	-e / -i	siostrze, mamie; ziemi
nijaki (l.poj.)	-u	dziecku, oknu
l.mn. (wszystkie rodzaje)	-om	uczniom, rodzicom, kobietom
zaimki (częste formy)	mi, ci, mu, jej, nam, wam, im	Daj mi. Powiedz im.

6. Najważniejsze do zapamiętania

Celownik odpowiada na pytania: komu? czemu?
Najczęściej oznacza odbiorcę czynności (daję komu?, mówię komu?).
Występuje po wielu czasownikach: ufać, pomagać, przyglądać się, przeszkadzać, dziwić się.
Pojawia się w konstrukcjach bezosobowych: jest mi zimno, udało nam się.
Typowe końcówki: -owi/-u, -e/-i, -u, -om (zależnie od rodzaju i liczby).