Practice
Exercises
Uzupełnij zdania, wstawiając rzeczownik w dopełniaczu. Zwróć uwagę na liczbę (pojedynczą lub mnogą) wskazaną w nawiasie razem z formą podstawową wyrazu.
Dopełniacz (D.)
Dopełniacz to przypadek, który najczęściej odpowiada na pytania kogo? czego?. Używa się go m.in. do wyrażania braku, przynależności, części całości, a także po wielu przyimkach i w określonych konstrukcjach liczebnikowych.
1. Pytania i podstawowe funkcje dopełniacza
| Element | Treść | Przykład |
|---|---|---|
| Pytania | kogo? czego? | Kogo nie ma? Czego potrzebujesz? |
| Brak / przeczenie | często po „nie” i po czasownikach typu „nie ma”, „nie widzę” | Nie mam czasu. Nie widzę kolegi. |
| Przynależność | określa „czyj? czyja? czyje?” | książka brata, dom rodziców |
| Część całości | określa ilość/fragment | kawałek ciasta, szklanka wody |
| Po przyimkach | występuje po wielu przyimkach | bez ciebie, dla dziecka, obok domu |
2. Dopełniacz po przeczeniu (bardzo częste)
Jedna z najbardziej znanych reguł szkolnych: w zdaniach przeczących dopełniacz często zastępuje biernik.
| Zdanie twierdzące (często B.) | Zdanie przeczące (często D.) | Co się dzieje? |
|---|---|---|
| Czytam książkę. | Nie czytam książki. | B → D |
| Widzę samochód. | Nie widzę samochodu. | B → D |
| Mam czas. | Nie mam czasu. | utrwalona konstrukcja |
| Znam tego człowieka. | Nie znam tego człowieka. | czasem forma wygląda identycznie (męski żywotny) |
3. Dopełniacz przynależności (czyj?)
Dopełniacz bardzo często określa właściciela lub przynależność.
| Wyrażenie | Co oznacza? | Dopełniacz |
|---|---|---|
| zeszyt ucznia | czyj zeszyt? | ucznia |
| pokój siostry | czyj pokój? | siostry |
| samochód rodziców | czyj samochód? | rodziców |
| plan lekcji | plan czego? | lekcji |
4. Dopełniacz części (część całości, ilość)
Dopełniacz pojawia się w konstrukcjach określających ilość, część, miarę.
| Konstrukcja | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| kawałek + D. | część czegoś | kawałek sera |
| szklanka + D. | ilość w naczyniu | szklanka mleka |
| garść + D. | niewielka ilość | garść orzechów |
| trochę + D. | nieokreślona ilość | trochę czasu |
5. Dopełniacz po przyimkach
Wiele przyimków wymaga dopełniacza. Poniżej najczęstsze.
| Przyimek | Typowe znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| bez | brak | bez pieniędzy |
| dla | przeznaczenie | dla dziecka |
| od | oddalenie, źródło | od kolegi |
| do | kierunek (dokąd?), cel | do domu |
| z / ze | pochodzenie | z Polski |
| u | u kogo? | u lekarza |
| obok | położenie | obok szkoły |
| około | przybliżenie | około godziny |
| zamiast | zastępstwo | zamiast cukru |
6. Dopełniacz po liczebnikach (częsty układ)
Po wielu liczebnikach (zwłaszcza od pięć wzwyż) rzeczownik często stoi w dopełniaczu.
| Liczebnik | Rzeczownik | Przykład |
|---|---|---|
| pięć | D. l.mn. | pięć książek |
| siedem | D. l.mn. | siedem dni |
| dziesięć | D. l.mn. | dziesięć złotych |
| kilka | D. l.mn. | kilka minut |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Dopełniacz odpowiada na pytania: kogo? czego?
- Często występuje w przeczeniu (np. nie mam czasu, nie czytam książki).
- Wyraża przynależność (np. dom rodziców) i część/ilość (np. szklanka wody).
- Pojawia się po wielu przyimkach (np. bez, do, od, dla, z, u).
- Często występuje po liczebnikach typu pięć, sześć, dziesięć, kilka.