Uzupełnij zdania, wstawiając rzeczownik w dopełniaczu. Zwróć uwagę na liczbę (pojedynczą lub mnogą) wskazaną w nawiasie razem z formą podstawową wyrazu.
Nie znam
(kolega, lp).
Nie planuję
(podróż, lm).
Nie myję
(samochód, lm).
Nie piję
(kawa, lp).
Nie kupuję
(banan, lm).
Nie zaczynam
(projekt, lp).
Nie piszę
(list, lm).
Nie zwiedzam
(miasto, lm).
Nie kupuję
(banan, lp).
Nie kupuję
(bilet, lm).
Dopełniacz (D.)
Dopełniacz to przypadek, który najczęściej odpowiada na pytania kogo? czego?. Używa się go m.in. do wyrażania braku, przynależności, części całości, a także po wielu przyimkach i w określonych konstrukcjach liczebnikowych.
1. Pytania i podstawowe funkcje dopełniacza
| Element | Treść | Przykład |
|---|---|---|
| Pytania | kogo? czego? | Kogo nie ma? Czego potrzebujesz? |
| Brak / przeczenie | często po „nie” i po czasownikach typu „nie ma”, „nie widzę” | Nie mam czasu. Nie widzę kolegi. |
| Przynależność | określa „czyj? czyja? czyje?” | książka brata, dom rodziców |
| Część całości | określa ilość/fragment | kawałek ciasta, szklanka wody |
| Po przyimkach | występuje po wielu przyimkach | bez ciebie, dla dziecka, obok domu |
2. Dopełniacz po przeczeniu (bardzo częste)
Jedna z najbardziej znanych reguł szkolnych: w zdaniach przeczących dopełniacz często zastępuje biernik.
| Zdanie twierdzące (często B.) | Zdanie przeczące (często D.) | Co się dzieje? |
|---|---|---|
| Czytam książkę. | Nie czytam książki. | B → D |
| Widzę samochód. | Nie widzę samochodu. | B → D |
| Mam czas. | Nie mam czasu. | utrwalona konstrukcja |
| Znam tego człowieka. | Nie znam tego człowieka. | czasem forma wygląda identycznie (męski żywotny) |
3. Dopełniacz przynależności (czyj?)
Dopełniacz bardzo często określa właściciela lub przynależność.
| Wyrażenie | Co oznacza? | Dopełniacz |
|---|---|---|
| zeszyt ucznia | czyj zeszyt? | ucznia |
| pokój siostry | czyj pokój? | siostry |
| samochód rodziców | czyj samochód? | rodziców |
| plan lekcji | plan czego? | lekcji |
4. Dopełniacz części (część całości, ilość)
Dopełniacz pojawia się w konstrukcjach określających ilość, część, miarę.
| Konstrukcja | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| kawałek + D. | część czegoś | kawałek sera |
| szklanka + D. | ilość w naczyniu | szklanka mleka |
| garść + D. | niewielka ilość | garść orzechów |
| trochę + D. | nieokreślona ilość | trochę czasu |
5. Dopełniacz po przyimkach
Wiele przyimków wymaga dopełniacza. Poniżej najczęstsze.
| Przyimek | Typowe znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| bez | brak | bez pieniędzy |
| dla | przeznaczenie | dla dziecka |
| od | oddalenie, źródło | od kolegi |
| do | kierunek (dokąd?), cel | do domu |
| z / ze | pochodzenie | z Polski |
| u | u kogo? | u lekarza |
| obok | położenie | obok szkoły |
| około | przybliżenie | około godziny |
| zamiast | zastępstwo | zamiast cukru |
6. Dopełniacz po liczebnikach (częsty układ)
Po wielu liczebnikach (zwłaszcza od pięć wzwyż) rzeczownik często stoi w dopełniaczu.
| Liczebnik | Rzeczownik | Przykład |
|---|---|---|
| pięć | D. l.mn. | pięć książek |
| siedem | D. l.mn. | siedem dni |
| dziesięć | D. l.mn. | dziesięć złotych |
| kilka | D. l.mn. | kilka minut |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Dopełniacz odpowiada na pytania: kogo? czego?
- Często występuje w przeczeniu (np. nie mam czasu, nie czytam książki).
- Wyraża przynależność (np. dom rodziców) i część/ilość (np. szklanka wody).
- Pojawia się po wielu przyimkach (np. bez, do, od, dla, z, u).
- Często występuje po liczebnikach typu pięć, sześć, dziesięć, kilka.