Przyimki rządzące przypadkami

Przyimek to nieodmienna część mowy, która łączy się z rzeczownikiem (lub zaimkiem/liczebnikiem) i wymaga określonego przypadku – mówimy wtedy, że rządzi przypadkiem. Ten przypadek jest narzucony przez przyimek (np. do domu – „do” wymaga dopełniacza).

1. Podstawowa zasada: przyimek narzuca przypadek

Najczęściej spotkasz przyimki rządzące:

dopełniaczem (kogo? czego?),
celownikiem (komu? czemu?),
biernikiem (kogo? co?),
narzędnikiem (z kim? z czym?),
miejscownikiem (o kim? o czym? / w kim? w czym?).

Przyimki nie łączą się z mianownikiem.

Przypadek	Pytania	Typowe przyimki	Przykład
Dopełniacz	kogo? czego?	do, od, bez, z/ze, u, dla, koło, obok, podczas	do szkoły, bez cukru
Celownik	komu? czemu?	dzięki, przeciw(ko), ku, wbrew	dzięki tobie, wbrew zasadom
Biernik	kogo? co?	na, w, pod, nad, przed, za, przez	na stół, przez ulicę
Narzędnik	z kim? z czym?	z/ze, nad, pod, przed, za, między/pomiędzy	z kolegą, między domami
Miejscownik	o kim? o czym? (w kim? w czym?)	o, w, na, przy, po	o filmie, w domu, na stole

2. Przyimki rządzące dopełniaczem (D.)

To najliczniejsza grupa. Dopełniacz pojawia się bardzo często po przyimkach wskazujących m.in. brak, pochodzenie, kierunek „do”, relację „obok/koło”.

Przyimek	Znaczenie (typowe)	Przykład
do	kierunek / cel	idę do domu
od	oddalenie / źródło	wracam od kolegi
bez	brak	herbata bez cukru
z/ze	pochodzenie („skąd?”)	jestem z Polski
u	u kogoś (miejsce u osoby)	jestem u babci
dla	przeznaczenie	prezent dla mamy
obok / koło	sąsiedztwo	obok szkoły
podczas	w trakcie	podczas lekcji

3. Przyimki rządzące celownikiem (C.)

Celownik po przyimkach jest rzadszy, ale bardzo charakterystyczny. Często wyraża zgodność/niezgodność, celowość, „wbrew”.

Przyimek	Znaczenie	Przykład
dzięki	przyczyna pozytywna	Dzięki tobie zdążyłem.
przeciw / przeciwko	sprzeciw	Jestem przeciwko temu.
wbrew	mimo, przeciw	Wbrew zakazowi wszedł.
ku	w kierunku (styl podniosły)	Zwrócił się ku światłu.

4. Przyimki rządzące biernikiem (B.)

Biernik pojawia się często w wyrażeniach ruchu i kierunku (dokąd?), ale także w konstrukcjach typu „przez” (przebieg, przyczyna).

Przyimek	Typowe znaczenie	Przykład
na	kierunek (dokąd?)	idę na boisko
w	kierunek (dokąd?)	wchodzę w las
pod	kierunek (dokąd?)	wchodzę pod most
nad	kierunek (dokąd?)	jadę nad morze
przed	kierunek (dokąd?)	wychodzę przed dom
za	kierunek (dokąd?)	idę za róg
przez	przez co? / z powodu	przez ulicę; przez błąd

5. Przyimki rządzące narzędnikiem (N.)

Narzędnik po przyimkach bywa związany z relacją towarzyszenia („z kim?”) oraz położenia statycznego („pod czym?” – ale w innym znaczeniu niż ruch).

Przyimek	Typowe znaczenie	Przykład
z/ze	towarzyszenie	idę z kolegą
pod	położenie (gdzie?)	stoi pod drzewem
nad	położenie (gdzie?)	lampa nad stołem
przed	położenie (gdzie?)	czeka przed szkołą
za	położenie (gdzie?)	jest za domem
między / pomiędzy	położenie „w środku”	między drzewami

6. Przyimki rządzące miejscownikiem (Ms.)

Miejscownik występuje wyłącznie z przyimkami. Najczęściej pojawia się w opisach miejsca (gdzie?) i tematu (o czym?).

Przyimek	Typowe znaczenie	Przykład
w	miejsce (gdzie?)	mieszkam w Warszawie
na	miejsce (gdzie?)	leży na stole
o	temat (o czym?)	rozmawiamy o filmie
przy	bliskość, przyleganie	stoi przy oknie
po	po czym? (miejscownik) / po + biernik w innych znaczeniach	po lekcji (Ms.)

7. Przyimki dwuprzypadkowe (zmieniają przypadek i znaczenie)

Niektóre przyimki mogą łączyć się z różnymi przypadkami. Najbardziej typowe to w i na:

biernik – zwykle ruch, kierunek: dokąd? (np. idę w las, idę na boisko),
miejscownik – zwykle miejsce, stan: gdzie? (np. jestem w lesie, jestem na boisku).

Przyimek	Przypadek	Pytanie	Znaczenie	Przykład
w	B.	dokąd?	ruch do środka	Idę w las.
w	Ms.	gdzie?	pobyt w środku	Jestem w lesie.
na	B.	dokąd?	ruch na powierzchnię / do miejsca	Idę na boisko.
na	Ms.	gdzie?	pobyt na powierzchni / w miejscu	Jestem na boisku.

8. Najczęstsze błędy

zły przypadek po przyimku: do dom (błąd) → do domu (D.),
mylenie „w/na” przy ruchu i miejscu: Jestem na las (błąd) → Jestem w lesie; Idę w lesie (gdy chodzi o cel) → Idę do lasu / idę w las,
pomijanie przyimka przy miejscowniku: miejscownik występuje tylko z przyimkiem (np. w domu, nie: domu jako miejscownik bez przyimka).

9. Najważniejsze do zapamiętania

Przyimki rządzą przypadkami – narzucają formę rzeczownika/zaimka.
Najwięcej przyimków łączy się z dopełniaczem.
Miejscownik zawsze występuje z przyimkiem.
„w” i „na” są często dwuprzypadkowe: B. (ruch) vs Ms. (miejsce).