Tworzenie przysłówków

Przysłówek to część mowy, która najczęściej określa czasownik (jak? gdzie? kiedy? w jakim stopniu?), rzadziej przymiotnik lub inny przysłówek. W języku polskim wiele przysłówków tworzy się od przymiotników, ale występują też przysłówki pierwotne (niepochodne).

1. Główne sposoby tworzenia przysłówków

Sposób	Od czego?	Typowe formanty / przykłady	Przykłady w zdaniu
od przymiotników	przymiotnik → przysłówek	-o, -e	Mówi ładnie. / Pracuje ciężko.
od rzeczowników (rzadziej)	rzeczownik → przysłówek/wyrażenie przysłówkowe	nocą, zimą, latem; rano, wieczorem	Wraca nocą. / Spotkamy się rano.
od liczebników (rzadziej)	liczebnik → przysłówek	podwójnie, potrójnie	Policzył to podwójnie.
przysłówki niepochodne	brak „podstawy” słowotwórczej w praktyce szkolnej	dziś, jutro, tu, tam	Przyjdę jutro. / Stań tu.

2. Przysłówki od przymiotników: końcówki -o i -e

Najczęściej przysłówki tworzy się od przymiotników przez zastąpienie końcówki przymiotnika odpowiednim formantem:

-o: szybki → szybko, głośny → głośno,
-e: ładny → ładnie, cichy → cicho, późny → późno/później (zależnie od znaczenia).

Przymiotnik	Przysłówek	Formant	Przykład
szybki	szybko	-o	Biegnie szybko.
wolny	wolno	-o	Mówi wolno.
głośny	głośno	-o	Muzyka gra głośno.
ładny	ładnie	-e	Śpiewa ładnie.
cichy	cicho	-o (forma utrwalona)	Siedzi cicho.
mądry	mądrze	-e	Myśli mądrze.

3. Oboczności i zmiany w temacie (pisownia i wymowa)

Podczas tworzenia przysłówków mogą pojawić się zmiany w temacie wyrazu (oboczności), np. zmiękczenia albo zmiany liter wynikające z budowy słowotwórczej.

Przymiotnik	Przysłówek	Co się zmienia?	Uwagi
łatwy	łatwo	brak większej zmiany	regularny
dobry	dobrze	y → e	forma utrwalona
zły	źle	z → ź, y → e	nieregularność
wysoki	wysoko	brak większej zmiany	regularny
bliski	blisko	brak większej zmiany	regularny

4. Przysłówki niepochodne (pierwotne)

Część przysłówków nie jest tworzona od innych części mowy (w szkolnym ujęciu), np. tu, tam, dziś, wczoraj, zawsze. Traktuje się je jako formy podstawowe.

Typ znaczeniowy	Przysłówki	Przykład
miejsce	tu, tam, wszędzie, nigdzie	Stań tu.
czas	dziś, jutro, wczoraj, zawsze, nigdy	Przyjdę jutro.
sposób	tak, inaczej	Zrób to tak.
stopień	bardzo, trochę	Jest bardzo zmęczony.

5. Wyrażenia przysłówkowe (zestawienia wielowyrazowe)

Często funkcję przysłówka pełnią całe wyrażenia, np. na pewno, po cichu, z daleka, od czasu do czasu.

Wyrażenie	Znaczenie	Przykład
na pewno	z pewnością	Na pewno przyjdzie.
po cichu	cicho, bez rozgłosu	Zrobili to po cichu.
z daleka	z dużej odległości	Widać to z daleka.
od czasu do czasu	czasem	Od czasu do czasu tu wraca.

6. Stopniowanie przysłówków (związek z tworzeniem)

Wiele przysłówków od przymiotników stopniuje się podobnie jak przymiotniki: szybko → szybciej → najszybciej. Część ma formy nieregularne: dobrze → lepiej → najlepiej, źle → gorzej → najgorzej.

Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy	Uwagi
szybko	szybciej	najszybciej	regularne
ładnie	ładniej	najładniej	regularne
dobrze	lepiej	najlepiej	nieregularne
źle	gorzej	najgorzej	nieregularne
dużo	więcej	najwięcej	nieregularne

7. Najczęstsze błędy

mylenie przysłówka z przymiotnikiem: On mówi ładny (błąd) → On mówi ładnie,
niepoprawne formy nieregularne: dobrzej (błąd) → lepiej,
nadmiarowe stopniowanie: bardziej lepiej (błąd) → lepiej.

8. Najważniejsze do zapamiętania

Najwięcej przysłówków tworzy się od przymiotników za pomocą -o i -e: szybki → szybko, ładny → ładnie.
Istnieją przysłówki niepochodne: tu, tam, dziś, jutro.
Przysłówki mogą tworzyć też wyrażenia wielowyrazowe: na pewno, po cichu.
W stopniowaniu pojawiają się formy nieregularne: dobrze → lepiej, źle → gorzej.