Uzupełnij zdania odpowiednią formą liczebnika ułamkowego. W miejsce luki wpisz poprawną formę liczebnika, dostosowaną do rodzaju, liczby i przypadku rzeczownika. W nawiasie podano ułamek zapisany cyframi.
Liczebniki ułamkowe
Liczebniki ułamkowe służą do wyrażania części całości (ułamków), np. pół, jedna druga, trzy czwarte, dwie trzecie. Odpowiadają na pytania typu: ile (czego)?, jaka część?
1. Najczęstsze typy liczebników ułamkowych
W praktyce szkolnej spotyka się trzy główne sposoby wyrażania ułamków:
- „pół / półtora / półtorej” (bardzo częste, w pewnym sensie szczególne),
- ułamki proste typu jedna druga, dwie trzecie,
- ułamki dziesiętne w zapisie słownym: zero przecinek pięć.
| Typ | Postać | Przykłady | Uwagi |
|---|---|---|---|
| połowiczne i „półtora” | pół, półtora, półtorej | pół kilo, półtora roku, półtorej godziny | mają własne reguły łączenia z rzeczownikiem |
| ułamki zwykłe | licznik (główny) + mianownik (porządkowy w lm.) | jedna druga, dwie piąte, trzy czwarte | mianownik zwykle w dopełniaczu lm. |
| ułamki dziesiętne | „przecinek” w zapisie | 0,5 = zero przecinek pięć | częste w matematyce i danych |
2. „Pół”, „półtora”, „półtorej” – użycie
To bardzo częste formy, ale wymagają właściwego przypadku rzeczownika:
- pół łączy się zwykle z dopełniaczem: pół chleba, pół godziny,
- półtora łączy się z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego: półtora roku, półtora metra,
- półtorej łączy się z rzeczownikami rodzaju żeńskiego: półtorej godziny.
| Forma | Z jakim rodzajem rzeczownika? | Przypadek rzeczownika | Przykład |
|---|---|---|---|
| pół | dowolny | dopełniacz | pół jabłka, pół godziny, pół chleba |
| półtora | męski, nijaki | dopełniacz | półtora roku, półtora metra |
| półtorej | żeński | dopełniacz | półtorej godziny, półtorej szklanki |
3. Ułamki zwykłe: budowa (licznik + mianownik)
Ułamki typu 2/3, 3/4 zapisuje się zwykle jako:
- licznik – liczebnik główny (np. dwie, trzy),
- mianownik – liczebnik porządkowy w liczbie mnogiej (np. trzecie, czwarte, piąte).
W praktyce najczęściej spotkasz konstrukcje: dwie trzecie, trzy czwarte, pięć ósmych.
| Ułamek | Licznik (główny) | Mianownik (porządkowy w lm.) | Wymowa / zapis słowny |
|---|---|---|---|
| 1/2 | jedna | druga | jedna druga |
| 1/3 | jedna | trzecia | jedna trzecia |
| 2/3 | dwie | trzecie | dwie trzecie |
| 3/4 | trzy | czwarte | trzy czwarte |
| 5/8 | pięć | ósmych | pięć ósmych |
4. Przypadek rzeczownika po ułamkach
Po liczebnikach ułamkowych rzeczownik najczęściej występuje w dopełniaczu, np. trzy czwarte litra, dwie trzecie klasy. W praktyce szkolnej to najważniejsza reguła.
| Wyrażenie | Forma rzeczownika | Przykład zdania |
|---|---|---|
| jedna druga + (czego?) | dopełniacz | Jedna druga tortu zniknęła. |
| dwie trzecie + (czego?) | dopełniacz | Dwie trzecie klasy przyszło. |
| trzy czwarte + (czego?) | dopełniacz | Wypiłem trzy czwarte litra. |
| pół + (czego?) | dopełniacz | Zjadłem pół jabłka. |
5. Zgoda czasownika, gdy ułamek jest podmiotem
Gdy wyrażenie ułamkowe jest podmiotem, czasownik często przyjmuje formę 3. osoby liczby pojedynczej rodzaju nijakiego (podobnie jak przy wielu konstrukcjach liczebnikowych): Dwie trzecie klasy przyszło.
| Podmiot | Forma czasownika | Przykład |
|---|---|---|
| jedna druga tortu | zniknęła | Jedna druga tortu zniknęła. (rodzaj zależy od sensu/rdzenia) |
| dwie trzecie klasy | przyszło | Dwie trzecie klasy przyszło. |
| trzy czwarte zespołu | było | Trzy czwarte zespołu było gotowe. |
| pół godziny | minęło | Pół godziny minęło. |
Uwaga: w niektórych zdaniach zgoda może zależeć od tego, czy myślimy o „części” (nijaki) czy o rzeczowniku nadrzędnym w sensie (np. „połowa” jako żeńska). W praktyce szkolnej najbezpieczniejsze i najczęstsze są konstrukcje typu: dwie trzecie … przyszło.
6. Ułamki dziesiętne (zapis słowny)
Ułamki dziesiętne zapisuje się jako „przecinek” i odczytuje kolejno cyfry po przecinku.
| Zapis | Odczyt | Przykład użycia |
|---|---|---|
| 0,5 | zero przecinek pięć | To waży 0,5 kg. |
| 1,25 | jeden przecinek dwa pięć | Przebiegł 1,25 km. |
| 3,14 | trzy przecinek jeden cztery | Pi ≈ 3,14. |
7. Najczęstsze błędy
- zły rodzaj przy „półtora/półtorej”: półtora godziny (błąd) → półtorej godziny,
- zły przypadek rzeczownika po ułamku: dwie trzecie klasa (błąd) → dwie trzecie klasy,
- mieszanie form mianownika i dopełniacza w mianowniku ułamka: poprawnie pięć ósmych (nie: pięć ósme w typowym ujęciu).
8. Najważniejsze do zapamiętania
- Liczebniki ułamkowe wyrażają część całości: pół, jedna druga, dwie trzecie, trzy czwarte.
- Po ułamkach rzeczownik najczęściej stoi w dopełniaczu: dwie trzecie klasy.
- „Półtora” łączy się z męskim/nijakim, a „półtorej” z żeńskim: półtora roku, półtorej godziny.
- Ułamki dziesiętne czyta się z „przecinek”: 1,25 = jeden przecinek dwa pięć.