Liczebniki główne

Liczebniki główne (kardynalne) odpowiadają na pytanie: ile? i służą do podawania liczby osób, zwierząt lub rzeczy: jeden, dwa, trzy, dziesięć, sto itd. W zdaniu mogą pełnić różne funkcje (np. podmiotu, dopełnienia) i wpływają na formę rzeczownika oraz czasownika.

1. Podstawowe grupy liczebników głównych

Grupa	Zakres	Przykłady	Uwagi
jednostkowe	1–9	jeden, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem, osiem, dziewięć	odmiana częściowo nieregularna
nastki	11–19	jedenaście, dwanaście, trzynaście, czternaście, piętnaście…	10 = dziesięć (osobno)
dziesiątki	20–90	dwadzieścia, trzydzieści, czterdzieści, pięćdziesiąt…	końcówka -dzieścia / -dziesiąt
setki	100–900	sto, dwieście, trzysta, czterysta, pięćset…	część form nieregularna
tysiące i wyżej	1000+	tysiąc, dwa tysiące, milion, miliard	rzeczownikowy charakter: tysiąc/milion

2. Zgoda liczebnika z rzeczownikiem (przypadek rzeczownika)

W polszczyźnie liczebnik wpływa na przypadek rzeczownika. W mianowniku i bierniku obowiązuje typowy szkolny wzór:

1 + rzeczownik w mianowniku (np. jeden uczeń),
2, 3, 4 + rzeczownik w mianowniku liczby mnogiej (np. trzy książki),
5 i więcej + rzeczownik w dopełniaczu liczby mnogiej (np. pięć książek).

Liczebnik	Forma rzeczownika	Przykład
1	mianownik lp.	jeden zeszyt, jedna książka, jedno okno
2, 3, 4	mianownik lm.	dwa zeszyty, trzy książki, cztery okna
5+	dopełniacz lm.	pięć zeszytów, sześć książek, dziesięć okien

3. Liczebniki a rodzaj męskoosobowy (dwaj / dwóch)

Dla rzeczowników męskoosobowych (np. chłopcy, uczniowie) występują charakterystyczne formy liczebników: dwaj, trzej, czterej (w mianowniku) oraz dwóch, trzech, czterech (często w dopełniaczu i bierniku).

Liczebnik	Mianownik (męskoosobowy)	Przykład	Forma zależna (częsta)
2	dwaj	dwaj uczniowie	dwóch uczniów
3	trzej	trzej koledzy	trzech kolegów
4	czterej	czterej chłopcy	czterech chłopców

4. Zgoda czasownika z liczebnikiem (podmiot)

Gdy liczebnik z rzeczownikiem jest podmiotem, forma czasownika zależy od liczebnika:

przy 1 czasownik zgadza się normalnie: Jeden uczeń przyszedł.
przy 2–4 zwykle: Dwie uczennice przyszły. / Trzej uczniowie przyszli.
przy 5 i więcej bardzo często pojawia się forma 3. os. lp. rodzaju nijakiego: Pięciu uczniów przyszło.

Podmiot	Forma czasownika	Przykład
jeden uczeń	przyszedł	Jeden uczeń przyszedł.
dwie uczennice	przyszły	Dwie uczennice przyszły.
trzej uczniowie	przyszli	Trzej uczniowie przyszli.
pięciu uczniów	przyszło	Pięciu uczniów przyszło.
dziesięć osób	przyszło	Dziesięć osób przyszło.

5. Odmiana wybranych liczebników (praktyczne przykłady)

Liczebniki odmieniają się przez przypadki, ale zakres odmiany i formy bywają nieregularne. W praktyce szkolnej najczęściej ćwiczy się „dwa/dwie”, „trzy”, „cztery”, „pięć”.

Przypadek	Forma (męski/nijaki)	Forma (żeński)	Przykład
M.	dwa	dwie	dwa okna / dwie książki
D.	dwóch	dwóch	nie ma dwóch okien / dwóch książek
C.	dwóm	dwóm	przyglądam się dwóm oknom
B.	dwa / dwóch	dwie	widzę dwa stoły / dwóch chłopców; dwie dziewczynki
N.	dwoma	dwoma	z dwoma kolegami
Ms.	(o) dwóch	(o) dwóch	mówię o dwóch sprawach

Przypadek	Forma	Przykład
M.	pięć	Pięć osób przyszło.
D.	pięciu	Nie ma pięciu osób.
C.	pięciu	Przyglądam się pięciu osobom.
B.	pięć / pięciu	Widzę pięć domów / pięciu uczniów.
N.	pięcioma	Idę z pięcioma kolegami.
Ms.	(o) pięciu	Mówię o pięciu problemach.

6. Najczęstsze błędy

zła forma rzeczownika po liczebnikach 5+: pięć książki (błąd) → pięć książek,
mylenie form męskoosobowych: dwa uczniowie (błąd w normie szkolnej) → dwaj uczniowie / dwóch uczniów,
zła zgoda czasownika: Pięciu uczniów przyszli (błąd w typowym ujęciu) → Pięciu uczniów przyszło.

7. Najważniejsze do zapamiętania

Liczebniki główne odpowiadają na pytanie ile?
W M./B.: 1 + M. lp.; 2–4 + M. lm.; 5+ + D. lm.
Dla męskoosobowych: dwaj/trzej/czterej (M.) oraz często dwóch/trzech/czterech w formach zależnych.
Przy 5+ jako podmiocie często: przyszło, było, stało się (3. os. lp. nij.).