Zaimki względne
Zaimki względne to zaimki, które łączą zdanie podrzędne ze zdaniem nadrzędnym. Najczęściej wprowadzają zdania podrzędne przydawkowe (czyli takie, które dopowiadają coś o rzeczowniku) oraz zastępują wyraz, do którego się odnoszą. W zdaniu podrzędnym pełnią funkcję składniową (np. podmiotu, dopełnienia, przydawki).
1. Najczęstsze zaimki względne
Do najczęściej używanych zaimków względnych należą: który, jaki, kto, co, czyj oraz złożone formy: któryś, cokolwiek (rzadziej w funkcji względnej). W praktyce szkolnej kluczowe są: który, kto, co.
| Zaimek względny | Co zastępuje / do czego się odnosi? | Przykład zdania |
| który / która / które | rzeczownik w zdaniu nadrzędnym | To jest książka, którą pożyczyłem. |
| kto | osobę (często: „ten, kto…”) | Ten, kto pracuje, odpoczywa. |
| co | rzecz / treść (często: „to, co…”) | Zrobię to, co obiecałem. |
| czyj / czyja / czyje | przynależność | To człowiek, czyj dom spłonął. |
| jaki / jaka / jakie | cechę / typ | Pokaż mi taki plan, jaki masz. |
2. Zaimki względne a zaimki pytajne (podobieństwo form)
Wiele zaimków względnych ma taką samą formę jak zaimki pytajne (np. który, kto, co). Różnica polega na funkcji:
- pytajne – zadają pytanie,
- względne – łączą zdania i odnoszą się do wyrazu w zdaniu nadrzędnym.
| Forma | Zaimek pytajny | Zaimek względny |
| kto | Kto przyszedł? | Wiem, kto przyszedł. |
| co | Co robisz? | Powiedz, co robisz. |
| który | Który film wybierasz? | To film, który wybierasz. |
3. Odmiana zaimków względnych „kto” i „co” przez przypadki
Zaimki „kto” i „co” odmieniają się tak samo w funkcji pytajnej i względnej. W zdaniu podrzędnym przyjmują przypadek wymagany przez czasownik lub przyimek.
| Przypadek | Pytanie | Forma | Przykład w funkcji względnej |
| M. | kto? | kto | Ten, kto wygrał, jest zadowolony. |
| D. | kogo? | kogo | To osoba, kogo szukasz. |
| C. | komu? | komu | To człowiek, komu pomogłem. |
| B. | kogo? | kogo | To ktoś, kogo znam. |
| N. | z kim? | kim | To osoba, z kim pracuję. |
| Ms. | o kim? | kim | To człowiek, o kim mówimy. |
| W. | — | — | — |
| Przypadek | Pytanie | Forma | Przykład w funkcji względnej |
| M. | co? | co | Zrobię to, co trzeba. |
| D. | czego? | czego | Nie mam tego, czego potrzebuję. |
| C. | czemu? | czemu | Rozumiem, czemu tak myślisz. |
| B. | co? | co | Wiem, co mówisz. |
| N. | z czym? | czym | To narzędzie, czym pracuję. |
| Ms. | o czym? | czym | To temat, o czym rozmawiamy. |
| W. | — | — | — |
4. „Który” i „jaki” – odmiana jak przymiotniki
Zaimki który i jaki odmieniają się jak przymiotniki: przez rodzaje, liczby i przypadki. W zdaniu podrzędnym przyjmują formę zgodną z rzeczownikiem, do którego się odnoszą.
| Rodzaj / liczba | Forma | Przykład |
| męski (lp.) | który | film, który oglądam |
| żeński (lp.) | która | książka, którą czytam |
| nijaki (lp.) | które | okno, które otworzyłem |
| męskoosobowy (lm.) | którzy | uczniowie, którzy przyszli |
| niemęskoosobowy (lm.) | które | dzieci, które biegły |
| Przypadek | męski | żeński | nijaki | Przykład |
| M. | który | która | które | To dom, który widzisz. |
| D. | którego | której | którego | To dom, którego szukasz. |
| C. | któremu | której | któremu | To dom, któremu się przyglądasz. |
| B. | który / którego | którą | które | To pies, którego znam. |
| N. | którym | którą | którym | To dom, z którym mieszkam (rzadkie); częściej: w którym |
| Ms. | (o) którym | (o) której | (o) którym | To dom, w którym mieszkam. |
5. Rola zaimka względnego w zdaniu (co łączy i co zastępuje)
Zaimki względne:
- łączą zdanie nadrzędne i podrzędne,
- zastępują wyraz ze zdania nadrzędnego, do którego się odnoszą,
- w zdaniu podrzędnym pełnią funkcję składniową.
| Zdanie nadrzędne | Zdanie podrzędne | Zaimk względny | Do czego się odnosi? | Funkcja w zdaniu podrzędnym |
| To jest chłopiec, | którego widziałem wczoraj. | którego | chłopiec | dopełnienie (kogo?) |
| To jest dom, | w którym mieszkam. | którym | dom | dopełnienie po przyimku (w czym?) |
| Zrobię to, | co obiecałem. | co | to | dopełnienie (co?) |
6. Najczęstsze błędy
- mylenie spójnika „że” z zaimkiem względnym: „Wiem, że…” nie zastępuje żadnego rzeczownika, a „Wiem, co…” już tak.
- brak zgody formy „który” z rzeczownikiem lub przypadkiem: książka, który czytam (błąd) → książka, którą czytam.
- zły przypadek po przyimku: dom, w który mieszkam (błąd) → dom, w którym mieszkam.
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Zaimki względne łączą zdanie podrzędne z nadrzędnym i odnoszą się do wyrazu w zdaniu nadrzędnym.
- Najczęstsze: który, kto, co, jaki, czyj.
- W zdaniu podrzędnym przyjmują przypadek wymagany przez czasownik lub przyimek.
- „Który/jaki/czyj” odmieniają się jak przymiotniki (rodzaj, liczba, przypadek).