Practice
Exercises
Uzupełnij zdania odpowiednią formą zaimka zwrotnego. W miejsce luki wpisz poprawną formę (np. się, siebie, sobie, sobą, swój), zgodnie z wymaganym przypadkiem i znaczeniem zdania.
Zaimki zwrotne
Zaimki zwrotne odnoszą się do podmiotu zdania, czyli do tego, kto wykonuje czynność. Najważniejsze są dwa typy:
- zaimek zwrotny osobowy: siebie (oraz jego formy przypadków),
- zaimek zwrotny dzierżawczy: swój (swoja, swoje, swoi itd.).
Ich rola jest podobna: wskazują, że czynność lub przynależność dotyczy tego samego podmiotu.
1. „Siebie” – zaimek zwrotny osobowy
Siebie zastępuje zaimki osobowe w 3. osobie (i nie tylko) wtedy, gdy mówimy o podmiocie wykonującym czynność. Ważne: „siebie” nie ma mianownika (nie odpowiada na „kto? co?”), bo nie występuje jako podmiot.
| Przypadek | Pytanie | Forma | Przykład |
|---|---|---|---|
| M. | kto? co? | — | — |
| D. | kogo? czego? | siebie | On nie widzi siebie w tym zawodzie. |
| C. | komu? czemu? | sobie | Kupiła sobie prezent. |
| B. | kogo? co? | siebie | On chwali siebie. |
| N. | z kim? z czym? | sobą | Jest z sobą zadowolony. |
| Ms. | o kim? o czym? | sobie | Mówi o sobie dużo. |
| W. | o! | — | — |
2. Kiedy używać „siebie”, a kiedy „go/jego”, „ją/jej”?
Jeśli zaimek odnosi się do podmiotu, zwykle używa się „siebie/sobie/sobą”. Jeśli odnosi się do innej osoby, używa się zaimków osobowych (jego, go; jej, ją itd.).
| Zdanie | Znaczenie | Właściwy zaimek |
|---|---|---|
| Jan widzi ___ w lustrze. | Jan widzi Jana | siebie |
| Jan widzi go w lustrze. | Jan widzi innego mężczyznę | go / jego |
| Maria opowiada o ___. | Maria mówi o Marii | sobie |
| Maria opowiada o niej. | Maria mówi o innej kobiecie | niej |
3. „Swój” – zaimek zwrotny dzierżawczy
Swój oznacza „należący do podmiotu”. Zastępuje „mój/twój/jego/jej/nasz/wasz/ich”, jeśli właściciel to podmiot zdania. Odmienia się jak przymiotnik (rodzaj, liczba, przypadek).
| Rodzaj / liczba | Forma | Przykład |
|---|---|---|
| męski (lp.) | swój | swój zeszyt |
| żeński (lp.) | swoja | swoja torba |
| nijaki (lp.) | swoje | swoje okno |
| męskoosobowy (lm.) | swoi | swoi koledzy |
| niemęskoosobowy (lm.) | swoje | swoje rzeczy |
4. „Swój” vs „jego/jej/ich” (najczęstsza pułapka)
„Jego/jej/ich” w funkcji dzierżawczej zwykle wskazuje właściciela innego niż podmiot (albo jest niejednoznaczne). „Swój” usuwa niejednoznaczność i wskazuje na podmiot.
| Zdanie | Znaczenie | Najlepsza forma |
|---|---|---|
| Ola zabrała ___ książkę. | książka Oli | swoją |
| Ola zabrała jej książkę. | książka innej kobiety | jej |
| Piotr sprzedał ___ samochód. | samochód Piotra | swój |
| Piotr sprzedał jego samochód. | samochód innego mężczyzny | jego |
| Oni zapomnieli o ___ dokumentach. | ich własne dokumenty | swoich |
| Oni zapomnieli o ich dokumentach. | dokumenty należą do kogoś innego lub brzmi nieprecyzyjnie | ich (mniej jednoznaczne) |
5. Zaimki zwrotne a czasowniki zwrotne („się”)
W praktyce szkolnej warto odróżnić:
- zaimek zwrotny „siebie/sobie/sobą” (to część zdania, może być dopełnieniem),
- partykułę „się” przy czasownikach zwrotnych (np. uczyć się, bać się) – zwykle nie da się jej swobodnie zastąpić „siebie”.
| Element | Co to jest? | Przykład | Czy można zastąpić? |
|---|---|---|---|
| siebie/sobie/sobą | zaimek zwrotny (osobowy) | On chwali siebie. | tak (np. „siebie” ↔ „go”, gdy sens inny) |
| się | partykuła przy czasowniku zwrotnym | On uczy się matematyki. | zwykle nie (nie: „uczy siebie”) |
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Siebie (sobie, sobą) odnosi się do podmiotu i nie ma mianownika.
- Swój oznacza „należący do podmiotu” i odmienia się jak przymiotnik.
- „Siebie/swój” pomagają uniknąć niejednoznaczności: Jan wziął swój plecak (plecak Jana).
- Nie myl zaimka „siebie” z partykułą „się” w czasownikach zwrotnych.