Zaimki zwrotne

Zaimki zwrotne odnoszą się do podmiotu zdania, czyli do tego, kto wykonuje czynność. Najważniejsze są dwa typy:

zaimek zwrotny osobowy: siebie (oraz jego formy przypadków),
zaimek zwrotny dzierżawczy: swój (swoja, swoje, swoi itd.).

Ich rola jest podobna: wskazują, że czynność lub przynależność dotyczy tego samego podmiotu.

1. „Siebie” – zaimek zwrotny osobowy

Siebie zastępuje zaimki osobowe w 3. osobie (i nie tylko) wtedy, gdy mówimy o podmiocie wykonującym czynność. Ważne: „siebie” nie ma mianownika (nie odpowiada na „kto? co?”), bo nie występuje jako podmiot.

Przypadek	Pytanie	Forma	Przykład
M.	kto? co?	—	—
D.	kogo? czego?	siebie	On nie widzi siebie w tym zawodzie.
C.	komu? czemu?	sobie	Kupiła sobie prezent.
B.	kogo? co?	siebie	On chwali siebie.
N.	z kim? z czym?	sobą	Jest z sobą zadowolony.
Ms.	o kim? o czym?	sobie	Mówi o sobie dużo.
W.	o!	—	—

2. Kiedy używać „siebie”, a kiedy „go/jego”, „ją/jej”?

Jeśli zaimek odnosi się do podmiotu, zwykle używa się „siebie/sobie/sobą”. Jeśli odnosi się do innej osoby, używa się zaimków osobowych (jego, go; jej, ją itd.).

Zdanie	Znaczenie	Właściwy zaimek
Jan widzi ___ w lustrze.	Jan widzi Jana	siebie
Jan widzi go w lustrze.	Jan widzi innego mężczyznę	go / jego
Maria opowiada o ___.	Maria mówi o Marii	sobie
Maria opowiada o niej.	Maria mówi o innej kobiecie	niej

3. „Swój” – zaimek zwrotny dzierżawczy

Swój oznacza „należący do podmiotu”. Zastępuje „mój/twój/jego/jej/nasz/wasz/ich”, jeśli właściciel to podmiot zdania. Odmienia się jak przymiotnik (rodzaj, liczba, przypadek).

Rodzaj / liczba	Forma	Przykład
męski (lp.)	swój	swój zeszyt
żeński (lp.)	swoja	swoja torba
nijaki (lp.)	swoje	swoje okno
męskoosobowy (lm.)	swoi	swoi koledzy
niemęskoosobowy (lm.)	swoje	swoje rzeczy

4. „Swój” vs „jego/jej/ich” (najczęstsza pułapka)

„Jego/jej/ich” w funkcji dzierżawczej zwykle wskazuje właściciela innego niż podmiot (albo jest niejednoznaczne). „Swój” usuwa niejednoznaczność i wskazuje na podmiot.

Zdanie	Znaczenie	Najlepsza forma
Ola zabrała ___ książkę.	książka Oli	swoją
Ola zabrała jej książkę.	książka innej kobiety	jej
Piotr sprzedał ___ samochód.	samochód Piotra	swój
Piotr sprzedał jego samochód.	samochód innego mężczyzny	jego
Oni zapomnieli o ___ dokumentach.	ich własne dokumenty	swoich
Oni zapomnieli o ich dokumentach.	dokumenty należą do kogoś innego lub brzmi nieprecyzyjnie	ich (mniej jednoznaczne)

5. Zaimki zwrotne a czasowniki zwrotne („się”)

W praktyce szkolnej warto odróżnić:

zaimek zwrotny „siebie/sobie/sobą” (to część zdania, może być dopełnieniem),
partykułę „się” przy czasownikach zwrotnych (np. uczyć się, bać się) – zwykle nie da się jej swobodnie zastąpić „siebie”.

Element	Co to jest?	Przykład	Czy można zastąpić?
siebie/sobie/sobą	zaimek zwrotny (osobowy)	On chwali siebie.	tak (np. „siebie” ↔ „go”, gdy sens inny)
się	partykuła przy czasowniku zwrotnym	On uczy się matematyki.	zwykle nie (nie: „uczy siebie”)

6. Najważniejsze do zapamiętania

Siebie (sobie, sobą) odnosi się do podmiotu i nie ma mianownika.
Swój oznacza „należący do podmiotu” i odmienia się jak przymiotnik.
„Siebie/swój” pomagają uniknąć niejednoznaczności: Jan wziął swój plecak (plecak Jana).
Nie myl zaimka „siebie” z partykułą „się” w czasownikach zwrotnych.