Czasowniki – przechodniość
Przechodniość to cecha czasownika, która pokazuje, czy czasownik może łączyć się z dopełnieniem bliższym, czyli wyrazem w bierniku (kogo? co?) bez przyimka. Na tej podstawie wyróżnia się czasowniki przechodnie i nieprzechodnie.
1. Czasownik przechodni i nieprzechodni – definicje
| Typ czasownika | Na czym polega? | Jakie dopełnienie? | Przykłady |
|---|---|---|---|
| przechodni | czynność „przechodzi” na obiekt | może mieć dopełnienie w bierniku (kogo? co?) bez przyimka | czytać (książkę), jeść (obiad), oglądać (film) |
| nieprzechodni | czynność nie jest skierowana bezpośrednio na obiekt | nie łączy się z biernikiem bez przyimka | spać, iść, stać, rosnąć |
2. Jak rozpoznać przechodniość? (test biernika)
Najprostszy test: spróbuj dodać do czasownika pytania kogo? co? (biernik) bez przyimka.
| Czasownik | Pytanie w bierniku | Przykład | Wniosek |
|---|---|---|---|
| czytać | czytać co? | czytać książkę | przechodni |
| oglądać | oglądać co? | oglądać film | przechodni |
| spać | spać co? | (nie tworzy poprawnej konstrukcji) | nieprzechodni |
| iść | iść co? | (nie tworzy poprawnej konstrukcji) | nieprzechodni |
3. Czasowniki przechodnie w zdaniach (dopełnienie bliższe)
Czasowniki przechodnie często tworzą zdania, w których występuje dopełnienie bliższe w bierniku.
| Czasownik | Dopełnienie (biernik) | Przykład zdania |
|---|---|---|
| napisać | list | Napisałem list. |
| zobaczyć | koleżankę | Zobaczyłem koleżankę. |
| umyć | ręce | Umyłem ręce. |
| kupić | chleb | Kupiłem chleb. |
| posprzątać | pokój | Posprzątałem pokój. |
4. Czasowniki nieprzechodnie – typowe dopełnienia
Czasowniki nieprzechodnie nie łączą się z biernikiem bez przyimka, ale mogą łączyć się:
- z okolicznikiem miejsca/czasu,
- z dopełnieniem z przyimkiem (np. iść do szkoły),
- z dopełnieniem w innym przypadku (np. pomagać komu? czemu? – celownik).
| Czasownik | Typ uzupełnienia | Przykład |
|---|---|---|
| iść | z przyimkiem | iść do szkoły |
| mieszkać | okolicznik miejsca | mieszkać w Krakowie |
| leżeć | okolicznik miejsca | leżeć na łóżku |
| pomagać | celownik | pomagać koledze |
| zależeć | z przyimkiem | zależeć od pogody |
5. Przechodniość a strona bierna
W polszczyźnie stronę bierną najłatwiej tworzy się od czasowników przechodnich, bo mają one dopełnienie w bierniku, które może stać się podmiotem zdania biernego.
| Strona czynna | Strona bierna | Co się zmienia? |
|---|---|---|
| Uczennica napisała list. | List został napisany (przez uczennicę). | dopełnienie bliższe staje się podmiotem |
| Tata umył samochód. | Samochód został umyty (przez tatę). | obiekt czynności przechodzi na pozycję podmiotu |
6. Czasowniki „na granicy” (uwagi)
Niektóre czasowniki bywają trudne do oceny, bo:
- łączą się z innym przypadkiem niż biernik (np. słuchać kogo? czego? – dopełniacz),
- wymagają przyimka (np. należeć do, czekać na),
- w bierniku pojawiają się tylko w pewnych znaczeniach.
| Czasownik | Jaki przypadek / konstrukcja? | Przykład | Wniosek w ujęciu szkolnym |
|---|---|---|---|
| słuchać | dopełniacz (kogo? czego?) | słuchać muzyki | zwykle uznaje się za nieprzechodni (brak biernika) |
| pomagać | celownik (komu? czemu?) | pomagać koledze | nieprzechodni (brak biernika) |
| czekać | z przyimkiem „na” | czekać na autobus | nieprzechodni (biernik z przyimkiem) |
| szukać | dopełniacz (kogo? czego?) lub biernik (rzadziej) | szukać kluczy | w praktyce szkolnej: zwykle bez biernika |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Czasownik przechodni łączy się z dopełnieniem w bierniku (kogo? co?) bez przyimka: czytać książkę.
- Czasownik nieprzechodni nie tworzy takiej konstrukcji: spać, iść.
- Nieprzechodnie mogą mieć dopełnienia z przyimkiem lub w innych przypadkach: pomagać koledze, iść do szkoły.
- Stronę bierną najłatwiej tworzy się od czasowników przechodnich.