Czasowniki zwrotne

Czasowniki zwrotne to czasowniki występujące z partykułą się. Najczęściej oznaczają, że czynność „wraca” do wykonawcy (podmiot jest jednocześnie wykonawcą i odbiorcą czynności) albo że czynność dzieje się bez wskazania wykonawcy wprost. W praktyce szkolnej ważne jest rozpoznanie roli się w zdaniu.

1. Co to znaczy „zwrotny”?

Czasownik zwrotny ma postać: czasownik + się, np. myć się, ubierać się, martwić się.

Typ	Przykład	Znaczenie
niezwrotny	myć	myć kogoś/coś (czynność skierowana na obiekt)
zwrotny	myć się	myć siebie (czynność „wraca” do wykonawcy)

2. Funkcje partykuły „się”

„Się” może pełnić różne funkcje. To dlatego nie każdy czasownik z „się” oznacza dosłownie „robienie czegoś sobie”.

Typ	Na czym polega?	Przykłady	Przykładowe zdanie
zwrotne właściwe	podmiot wykonuje czynność na sobie	myć się, czesać się, ubierać się	Rano myję się szybko.
zwrotne wzajemne	czynność wykonują na sobie nawzajem co najmniej dwie osoby	spotkać się, kłócić się, przytulić się	Dzieci przytuliły się na pożegnanie.
zwrotne znaczeniowe	„się” jest częścią czasownika, nie da się go łatwo usunąć	bać się, śmiać się, podobać się	On boi się ciemności.
zwrotne bezosobowe	brak konkretnego wykonawcy; ogólna informacja, co się dzieje	mówi się, uważa się, pracuje się	W Polsce mówi się po polsku.

3. Czasowniki zwrotne właściwe (czynność na sobie)

W czasownikach zwrotnych właściwych „się” można często zastąpić słowem siebie (choć nie zawsze brzmi to naturalnie w każdym zdaniu).

Czasownik zwrotny	Można rozumieć jako	Zdanie
myć się	myć siebie	Myję się po treningu.
czesać się	czesać siebie	Czeszę się przed wyjściem.
ubierać się	ubierać siebie	Ubieram się ciepło zimą.

4. Czasowniki zwrotne wzajemne (co najmniej dwie osoby)

W czasownikach wzajemnych czynność zachodzi „w obie strony” (A robi coś B i B robi to A). Często można dodać wyrażenia: nawzajem, jeden drugiego.

Czasownik	Jak to rozumieć?	Zdanie
spotkać się	spotkać się nawzajem	Spotkaliśmy się po lekcjach.
kłócić się	kłócić się ze sobą	Rodzeństwo kłóci się o zabawki.
przytulić się	przytulić się nawzajem	Przytulili się na powitanie.

5. Czasowniki zwrotne znaczeniowe („się” jako część czasownika)

W wielu czasownikach „się” nie oznacza „siebie” i jest elementem stałym. Zwykle nie tworzy się sensownego odpowiednika bez „się” albo zmieniłby on znaczenie.

Czasownik	Czy da się usunąć „się”?	Uwagi	Przykład zdania
bać się	nie (w normie szkolnej)	„bać” samodzielnie nie funkcjonuje	Boję się burzy.
śmiać się	nie	„śmiać” zmienia znaczenie / jest nienaturalne	Śmieję się z żartu.
podobać się	nie	bez „się” zmienia konstrukcję	Podoba mi się ten film.

6. Konstrukcje bezosobowe z „się”

„Się” bywa używane do tworzenia zdań, w których nie wskazuje się wykonawcy. Takie konstrukcje mówią, że coś się robi / mówi / uważa (ogólnie, powszechnie).

Konstrukcja	Znaczenie	Przykład
mówi się, że...	powszechnie się mówi	Mówi się, że to trudne.
uważa się, że...	powszechnie się uważa	Uważa się, że to dobry pomysł.
tu się nie pali	zakaz/zasada ogólna	Tutaj się nie pali.

7. Pozycja „się” w zdaniu (praktyka)

„Się” jest zwykle zapisywane osobno i najczęściej stoi po czasowniku, ale może też pojawić się w innym miejscu zdania (np. po pierwszym wyrazie). Ważne, żeby nie stawiać „się” na początku zdania w stylu neutralnym.

Wariant	Przykład	Ocena
po czasowniku	Uczę się matematyki.	poprawne, najczęstsze
po pierwszym wyrazie	Ja się uczę matematyki.	poprawne (często podkreśla „ja”)
na początku	Się uczę matematyki.	niezalecane w stylu neutralnym

8. Najważniejsze do zapamiętania

Czasowniki zwrotne występują z partykułą się (np. myć się).
„Się” może oznaczać: czynność na sobie, wzajemność, element stały czasownika albo konstrukcję bezosobową.
Nie zawsze da się zastąpić „się” słowem siebie (np. bać się).
Najczęstsza pozycja „się” to miejsce po czasowniku lub po pierwszym wyrazie w zdaniu.