Czasowniki – formy bezokolicznika
Bezokolicznik (forma bezokolicznika) to podstawowa, nieodmienna przez osoby forma czasownika, która nazywa czynność lub stan w sposób ogólny, bez wskazywania wykonawcy. Odpowiada na pytania: co robić? co zrobić?
1. Czym charakteryzuje się bezokolicznik?
- nie wskazuje osoby (nie ma: ja/ty/on),
- nie ma liczby ani rodzaju,
- może wskazywać aspekt (niedokonany/dokonany),
- jest formą słownikową czasownika (tak podaje się czasowniki w słownikach).
| Cecha | Jak wygląda w bezokoliczniku? | Przykład |
|---|---|---|
| osoba | brak odmiany przez osoby | czytać (nie: czytam/czytasz) |
| liczba | brak odmiany przez liczby | pisać (nie: piszemy) |
| rodzaj | brak rodzaju | być (nie: był/była) |
| aspekt | niedokonany lub dokonany | robić (ndk.) / zrobić (dk.) |
2. Końcówki bezokolicznika
Większość polskich bezokoliczników ma charakterystyczne zakończenia. Najczęstsze to: -ć, -c, -ść, -źć.
| Zakończenie | Przykłady | Uwagi |
|---|---|---|
| -ć | czytać, pisać, robić, myć | najczęstsze |
| -c | piec, móc, strzyc | często w czasownikach nieregularnych |
| -ść | nieść, iść, rosnąć → rosnąć (inne), wieść | występuje w kilku ważnych czasownikach |
| -źć | wieźć, gryźć, pełznąć → (inne) | rzadsze; zwykle z „ź” w temacie |
3. Bezokolicznik a forma osobowa (odmiana)
Bezokolicznik można zestawić z formami osobowymi, aby zobaczyć, że nie zawiera informacji o osobie.
| Bezokolicznik | 1 os. lp. | 2 os. lp. | 3 os. lp. | 1 os. lm. |
|---|---|---|---|---|
| czytać | czytam | czytasz | czyta | czytamy |
| pisać | piszę | piszesz | pisze | piszemy |
| robić | robię | robisz | robi | robimy |
4. Bezokolicznik a aspekt (dokonany i niedokonany)
Bezokolicznik często pokazuje, czy czynność jest:
- niedokonana (trwa, powtarza się, bez wskazanego końca),
- dokonana (zakończona, jednorazowa, z wyraźnym skutkiem).
| Aspekt niedokonany (co robić?) | Aspekt dokonany (co zrobić?) | Znaczenie różnicy |
|---|---|---|
| czytać | przeczytać | czynność vs wykonanie do końca |
| pisać | napisać | proces vs rezultat |
| robić | zrobić | wykonywać vs wykonać |
| jeść | zjeść | jeść vs zjeść do końca |
5. Funkcje bezokolicznika w zdaniu
Bezokolicznik może pełnić różne funkcje składniowe, np. być częścią orzeczenia lub dopełnieniem czasownika.
| Funkcja | Jak wygląda? | Przykład |
|---|---|---|
| po czasownikach modalnych | musieć/chcieć/móc + bezokolicznik | Muszę uczyć się. |
| po czasownikach fazowych | zacząć/skończyć + bezokolicznik | Zaczął czytać. |
| cel | żeby/aby + bezokolicznik | Przyszedłem, żeby pomóc. |
| nakaz/zakaz (hasła) | bezokolicznik jako polecenie | Nie palić! |
6. Najczęstsze trudności
- mylenie bezokolicznika z formą czasu przeszłego: czytać (bezok.) vs czytał (przeszły),
- pisownia zakończeń: móc, piec (na -c) vs większość na -ć,
- aspekt: ten sam bezokolicznik może mieć parę aspektową (np. pisać – napisać).
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Bezokolicznik odpowiada na pytania: co robić? co zrobić?
- Nie odmienia się przez osoby, liczby ani rodzaje.
- Najczęstsze zakończenia: -ć, rzadziej -c, -ść, -źć.
- Bezokolicznik często pokazuje aspekt (niedokonany/dokonany).