Przymiotniki – zgoda z przypadkiem

Zgoda z przypadkiem oznacza, że przymiotnik przyjmuje taki sam przypadek jak rzeczownik (lub zaimek), który określa. W praktyce przymiotnik zgadza się z rzeczownikiem jednocześnie w trzech kategoriach:

przypadku (M., D., C., B., N., Ms., W.),
liczbie (pojedyncza / mnoga),
rodzaju (w lp.: męski/żeński/nijaki; w lm.: męskoosobowy/niemęskoosobowy).

W tym temacie najważniejsze jest, że zmiana przypadku rzeczownika wymusza zmianę końcówki przymiotnika.

1. Przypadki – pytania

Przypadek	Skrót	Pytania	Typowe przyimki
mianownik	M.	kto? co?	—
dopełniacz	D.	kogo? czego?	bez, od, do, z (kogo? czego?)
celownik	C.	komu? czemu?	dla, dzięki, przeciw
biernik	B.	kogo? co?	na, w, przez
narzędnik	N.	z kim? z czym?	z, nad, pod, przed
miejscownik	Ms.	o kim? o czym?	o, w, na, przy
wołacz	W.	o!	—

2. Na czym polega zgoda z przypadkiem?

Jeśli rzeczownik stoi w danym przypadku, przymiotnik musi mieć ten sam przypadek.

Rzeczownik w zdaniu	Przypadek rzeczownika	Przymiotnik (musi być w tym samym przypadku)	Przykład
dom (M.)	mianownik	ładny (M.)	Ładny dom stoi przy ulicy.
domu (D.)	dopełniacz	ładnego (D.)	Nie ma ładnego domu w okolicy.
domowi (C.)	celownik	ładnemu (C.)	Przyglądam się ładnemu domowi.
dom (B.)	biernik	ładny (B.)	Widzę ładny dom.
domem (N.)	narzędnik	ładnym (N.)	Zachwycam się ładnym domem.
domu (Ms.)	miejscownik	ładnym (Ms.)	Mówię o ładnym domu.
domie (W.)	wołacz	ładny (W.)	O ładny domie!

3. Odmiana przymiotnika przez przypadki – przykładowe wzory

Poniżej pokazano typowe końcówki przymiotnika na przykładzie „ładny” w liczbie pojedynczej dla trzech rodzajów. (Końcówki mogą się różnić w zależności od typu przymiotnika, ale to podstawowy szkolny wzór.)

3A. Rodzaj męski (np. „ładny dom”)

Przypadek	Skrót	Forma przymiotnika	Przykład połączenia
mianownik	M.	ładny	ładny dom
dopełniacz	D.	ładnego	ładnego domu
celownik	C.	ładnemu	ładnemu domowi
biernik	B.	ładny / ładnego	widzę ładny dom (nieżyw.) / widzę ładnego psa (żyw.)
narzędnik	N.	ładnym	z ładnym domem
miejscownik	Ms.	ładnym	o ładnym domu
wołacz	W.	ładny	ładny domie!

Uwaga: w bierniku rodzaju męskiego występuje różnica zależnie od żywotności rzeczownika (dom – nieżywotny, pies – żywotny).

3B. Rodzaj żeński (np. „ładna książka”)

Przypadek	Skrót	Forma przymiotnika	Przykład połączenia
mianownik	M.	ładna	ładna książka
dopełniacz	D.	ładnej	ładnej książki
celownik	C.	ładnej	ładnej książce
biernik	B.	ładną	widzę ładną książkę
narzędnik	N.	ładną	z ładną książką
miejscownik	Ms.	ładnej	o ładnej książce
wołacz	W.	ładna	ładna książko!

3C. Rodzaj nijaki (np. „ładne okno”)

Przypadek	Skrót	Forma przymiotnika	Przykład połączenia
mianownik	M.	ładne	ładne okno
dopełniacz	D.	ładnego	ładnego okna
celownik	C.	ładnemu	ładnemu oknu
biernik	B.	ładne	widzę ładne okno
narzędnik	N.	ładnym	z ładnym oknem
miejscownik	Ms.	ładnym	o ładnym oknie
wołacz	W.	ładne	ładne okno!

4. Zgoda w liczbie mnogiej (skrótowo)

W liczbie mnogiej przymiotnik odmienia się przez przypadki i dodatkowo rozróżnia męskoosobowość w mianowniku (i zwykle w bierniku):

Rodzaj w lm.	Przykład rzeczownika	Forma przymiotnika (M. lm.)	Przykład
męskoosobowy	uczniowie	ładni	ładni uczniowie
niemęskoosobowy	dziewczynki / stoły / psy	ładne	ładne dziewczynki; ładne stoły; ładne psy

5. Najczęstsze błędy

brak zmiany końcówki przymiotnika mimo zmiany przypadku: nie ma ładny domu (błąd) → nie ma ładnego domu,
mylenie form w bierniku rodzaju męskiego: widzę ładny psa (błąd) → widzę ładnego psa,
niedopasowanie do rzeczownika w liczbie mnogiej: ładni dziewczynki (błąd) → ładne dziewczynki.

6. Najważniejsze do zapamiętania

Przymiotnik ma ten sam przypadek co rzeczownik, który określa.
Zmiana przypadku rzeczownika wymusza zmianę końcówki przymiotnika.
W bierniku rodzaju męskiego forma przymiotnika zależy od żywotności rzeczownika (nieżyw. → jak M.; żyw. → jak D.).
Przymiotnik zawsze zgadza się z rzeczownikiem jednocześnie w przypadku, liczbie i rodzaju.