Uzupełnij zdania, wpisując poprawną formę rzeczownika w bierniku, zwracając uwagę na jego żywotność (rzeczowniki żywotne i nieżywotne).
Maluję
(obraz).
Widzę
(aktor).
Mam
(telefon).
Włączam
(telewizor).
Czytam
(artykuł).
Widzę
(budynek).
Otwieram
(prezent).
Niosę
(stół).
Otwieram
(zeszyt).
Kupuję
(bilet).
Rzeczowniki – żywotność
Żywotność (kategoria żywotności) to cecha rzeczowników rodzaju męskiego, która pokazuje, czy nazywają one istoty żywe. Ma ona znaczenie głównie w odmianie przez przypadki, zwłaszcza w bierniku (kogo? co?) i wpływa na to, czy biernik jest taki sam jak dopełniacz, czy jak mianownik.
1. Co oznacza żywotność?
W polszczyźnie rzeczowniki męskie dzieli się ze względu na żywotność na:
- żywotne – nazywają istoty żywe (np. człowiek, pies),
- nieżywotne – nazywają rzeczy, zjawiska, pojęcia (np. stół, kamień, deszcz).
| Typ | Co nazywa? | Przykłady |
|---|---|---|
| żywotne | istoty żywe | chłopiec, lekarz, pies, kot |
| nieżywotne | rzeczy, zjawiska, pojęcia | stół, dom, kamień, wiatr |
2. Żywotność a biernik (najważniejsza zasada)
Żywotność rozpoznaje się przede wszystkim po tym, z jakim przypadkiem zgadza się forma w bierniku:
- dla rzeczowników żywotnych biernik jest zwykle taki jak dopełniacz,
- dla rzeczowników nieżywotnych biernik jest zwykle taki jak mianownik.
| Typ rzeczownika | Mianownik (kto? co?) | Dopełniacz (kogo? czego?) | Biernik (kogo? co?) | Wniosek |
|---|---|---|---|---|
| żywotny (np. zwierzę) | kot | kota | kota | B = D → żywotny |
| nieżywotny (np. rzecz) | stół | stołu | stół | B = M → nieżywotny |
3. Żywotność a podrodzaje rodzaju męskiego
W praktyce szkolnej żywotność łączy się z podziałem rodzaju męskiego:
- męskoosobowy – ludzie (zawsze żywotni),
- męskozwierzęcy – zwierzęta (żywotne),
- męskorzeczowy – rzeczy (zwykle nieżywotne).
| Podrodzaj | Żywotność | Przykłady | Typowy schemat biernika (lp.) |
|---|---|---|---|
| męskoosobowy | żywotny | uczeń, brat, lekarz | B = D (np. widzę ucznia) |
| męskozwierzęcy | żywotny | pies, kot, koń | B = D (np. widzę psa) |
| męskorzeczowy | nieżywotny | stół, kamień, zeszyt | B = M (np. widzę stół) |
4. Jak sprawdzić żywotność w praktyce?
Najprostszy test:
- Użyj czasownika „widzę” i postaw rzeczownik w bierniku.
- Sprawdź, czy ta forma jest taka sama jak mianownik, czy jak dopełniacz.
| Rzeczownik (M.) | Forma w D. | Zdanie w bierniku | Biernik równy | Typ |
|---|---|---|---|---|
| pies | psa | Widzę psa. | D | żywotny |
| samochód | samochodu | Widzę samochód. | M | nieżywotny |
| nauczyciel | nauczyciela | Widzę nauczyciela. | D | żywotny |
| telefon | telefonu | Widzę telefon. | M | nieżywotny |
5. Uwagi i typowe trudności
- Żywotność dotyczy głównie rzeczowników rodzaju męskiego (w innych rodzajach nie jest tak widoczna w odmianie).
- W języku potocznym i w pewnych grupach słownictwa mogą pojawiać się wahania (np. w nazwach potraw, marek, postaci fikcyjnych), ale w nauce szkolnej stosuje się regułę: istoty żywe → B = D, rzeczy → B = M.
6. Najważniejsze do zapamiętania
- Żywotność to cecha rzeczowników męskich związana z tym, czy nazywają istoty żywe.
- Dla rzeczowników żywotnych w lp. zwykle: biernik = dopełniacz.
- Dla rzeczowników nieżywotnych w lp. zwykle: biernik = mianownik.
- Żywotność łączy się z podziałem: męskoosobowe i męskozwierzęce (żywotne) vs męskorzeczowe (nieżywotne).