Rzeczowniki – typy deklinacji

Deklinacja to odmiana rzeczowników przez przypadki i liczby. W języku polskim rzeczowniki grupuje się w typy deklinacji (wzory odmiany), ponieważ mają one podobne końcówki w poszczególnych przypadkach. Typ deklinacji najczęściej rozpoznaje się po rodzaju i końcówce w mianowniku liczby pojedynczej.

1. Przypadki w języku polskim

Rzeczowniki odmieniają się przez 7 przypadków:

Przypadek	Skrót	Pytania
mianownik	M.	kto? co?
dopełniacz	D.	kogo? czego?
celownik	C.	komu? czemu?
biernik	B.	kogo? co?
narzędnik	N.	z kim? z czym?
miejscownik	Ms.	o kim? o czym?
wołacz	W.	o!

2. Główne typy deklinacji rzeczowników

W szkole najczęściej wyróżnia się typy deklinacji według końcówki w mianowniku lp. i rodzaju. Poniżej najważniejsze, najczęstsze grupy.

Typ deklinacji	Rodzaj	Końcówka w M. lp.	Przykłady
męska (twardotematowa)	męski	spółgłoska	dom, stół, zeszyt
męska (miękkotematowa)	męski	spółgłoska miękka / -j	koń, gość, nauczyciel
żeńska na -a	żeński	-a	szkoła, mama, rzeka
żeńska spółgłoskowa	żeński	spółgłoska	noc, mysz, sól
nijaka na -o	nijaki	-o	okno, lato, pióro
nijaka na -e / -ę	nijaki	-e, -ę	pole, zwierzę, imię

3. Przykładowe wzory odmiany (najważniejsze końcówki)

Poniższe tabele pokazują typowe końcówki dla najczęstszych typów. W języku polskim istnieją wyjątki i wahania (zwłaszcza w dopełniaczu i miejscowniku), ale te wzory są podstawą szkolną.

3A. Deklinacja męska (np. „dom”)

Przypadek	lp.	lm.
M.	dom	domy
D.	domu	domów
C.	domowi	domom
B.	dom	domy
N.	domem	domami
Ms.	(o) domu	(o) domach
W.	domie!	domy!

Uwaga: dla rzeczowników męskich żywotnych biernik lp. bywa równy dopełniaczowi (np. „widzę kota”).

3B. Deklinacja żeńska na -a (np. „szkoła”)

Przypadek	lp.	lm.
M.	szkoła	szkoły
D.	szkoły	szkół
C.	szkole	szkołom
B.	szkołę	szkoły
N.	szkołą	szkołami
Ms.	(o) szkole	(o) szkołach
W.	szkoło!	szkoły!

3C. Deklinacja nijaka na -o (np. „okno”)

Przypadek	lp.	lm.
M.	okno	okna
D.	okna	okien
C.	oknu	oknom
B.	okno	okna
N.	oknem	oknami
Ms.	(o) oknie	(o) oknach
W.	okno!	okna!

3D. Deklinacja żeńska spółgłoskowa (np. „noc”)

Przypadek	lp.	lm.
M.	noc	noce
D.	nocy	nocy
C.	nocy	nocom
B.	noc	noce
N.	nocą	nocami
Ms.	(o) nocy	(o) nocach
W.	nocy!	noce!

4. Deklinacja a wyjątki (rzeczowniki nieregularne)

Nie wszystkie rzeczowniki pasują idealnie do jednego wzoru. Do najczęstszych odstępstw należą:

rzeczowniki z nietypowym dopełniaczem (np. różne końcówki -a / -u w rodzaju męskim),
rzeczowniki z obocznościami w temacie (np. zmiana głosek: „ręka – rąk”, „pies – psa”),
rzeczowniki zapożyczone i nieodmienne (np. „menu”, „kakao” – zależnie od normy i użycia).

Zjawisko	Przykład	Co jest nietypowe?
oboczność samogłoski	ręka – rąk	e → ą / zanik w temacie
oboczność spółgłoski	pies – psa	ie → Ø, zmiana tematu
różne końcówki D. lp.	brat – brata / stół – stołu	-a lub -u zależnie od wyrazu
nieodmienność	menu	brak odmiany (w praktyce szkolnej)

5. Jak rozpoznać typ deklinacji? (procedura)

Ustal rodzaj gramatyczny (ten/ta/to).
Sprawdź zakończenie w mianowniku lp. (np. -a, -o, spółgłoska).
Porównaj z typowymi wzorami (np. żeńska na -a, nijaka na -o, męska na spółgłoskę).
Jeśli forma jest nietypowa, sprawdź w słowniku (możliwa nieregularność).

Jeśli w M. lp. kończy się na...	Najczęściej jest to...	Przykład
-a	deklinacja żeńska na -a	mama, szkoła
-o	deklinacja nijaka na -o	okno, lato
-e / -ę	deklinacja nijaka na -e/-ę	pole, zwierzę
spółgłoska	deklinacja męska (albo żeńska spółgłoskowa: noc)	dom / noc

6. Najważniejsze do zapamiętania

Deklinacja to odmiana rzeczownika przez przypadki i liczby.
Typ deklinacji najczęściej zależy od rodzaju i końcówki w mianowniku lp.
Najczęstsze typy: męska (na spółgłoskę), żeńska na -a, nijaka na -o oraz żeńska spółgłoskowa.
Istnieją wyjątki: nieregularne końcówki, oboczności, wyrazy nieodmienne.