Rzeczowniki – rodzaj gramatyczny
Rodzaj gramatyczny to cecha rzeczownika, która wpływa m.in. na formę przymiotników (np. dobry, dobra, dobre), czasowników w czasie przeszłym (np. był, była, było) oraz zaimków (np. on, ona, ono). Każdy rzeczownik ma w języku polskim stały rodzaj gramatyczny.
1. Podstawowe rodzaje gramatyczne (liczba pojedyncza)
| Rodzaj | Pytanie / zaimek | Przykłady |
|---|---|---|
| męski | kto? co? (ten) | chłopiec, stół, pies |
| żeński | kto? co? (ta) | kobieta, książka, rzeka |
| nijaki | co? (to) | dziecko, okno, zwierzę |
2. Rodzaj męski – podział na podrodzaje
Rzeczowniki rodzaju męskiego dzielą się na trzy podrodzaje. Podział wiąże się m.in. z zachowaniem w bierniku i ma duże znaczenie w liczbie mnogiej.
| Podrodzaj | Kogo? co? (biernik) | Przykłady |
|---|---|---|
| męskoosobowy | kogo? | uczeń, brat, lekarz |
| męskozwierzęcy | kogo? | pies, kot, koń |
| męskorzeczowy | co? | stół, kamień, zeszyt |
3. Końcówka rzeczownika a rodzaj
Często (choć nie zawsze) rodzaj można rozpoznać po końcówce w mianowniku liczby pojedynczej.
| Końcówka | Najczęstszy rodzaj | Przykład |
|---|---|---|
| -a | żeński | szkoła, mama |
| -o, -e, -ę | nijaki | okno, pole, imię |
| spółgłoska | męski | dom, las, kot |
Uwaga: istnieją wyjątki, np. mężczyzna, poeta (rodzaj męski mimo końcówki -a).
4. Rodzaj gramatyczny w liczbie mnogiej
W liczbie mnogiej wyróżnia się przede wszystkim dwa rodzaje: męskoosobowy i niemęskoosobowy.
| Rodzaj | Kogo? co? | Przykłady |
|---|---|---|
| męskoosobowy | kogo? | chłopcy, nauczyciele |
| niemęskoosobowy | co? | kobiety, psy, stoły, dzieci |
Rodzaj męskoosobowy dotyczy grup złożonych z mężczyzn lub przynajmniej jednego mężczyzny.
5. Rodzaj a forma czasownika w czasie przeszłym
Rodzaj rzeczownika wpływa na formę czasownika w czasie przeszłym.
| Rodzaj | Przykład zdania |
|---|---|
| męski | Chłopiec był w domu. |
| żeński | Dziewczynka była w domu. |
| nijaki | Dziecko było w domu. |
| męskoosobowy (lm) | Uczniowie byli w szkole. |
| niemęskoosobowy (lm) | Dzieci były w szkole. |
6. Jak rozpoznać rodzaj gramatyczny?
Najprościej:
- Postaw rzeczownik w mianowniku liczby pojedynczej.
- Dodaj zaimek: ten / ta / to.
- Sprawdź, który brzmi poprawnie.
| Rzeczownik | Test | Rodzaj |
|---|---|---|
| dom | ten dom | męski |
| książka | ta książka | żeński |
| okno | to okno | nijaki |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Każdy rzeczownik ma stały rodzaj gramatyczny.
- W liczbie pojedynczej wyróżniamy: męski, żeński, nijaki.
- Rodzaj męski dzieli się na: męskoosobowy, męskozwierzęcy, męskorzeczowy.
- W liczbie mnogiej najważniejszy podział to: męskoosobowy i niemęskoosobowy.
- Rodzaj wpływa na formy innych części mowy (np. czasownika w czasie przeszłym).