Akcent wyrazowy
Jak w języku polskim wyróżnia się sylabę akcentowaną w wyrazie (reguła ogólna i wyjątki).
1. Co to jest akcent wyrazowy?
Definicja Akcent wyrazowy to wyróżnienie jednej sylaby w wyrazie poprzez większą siłę głosu, wyższy ton lub nieco dłuższe trwanie.
2. Zasada ogólna: akcent paroksytoniczny
W języku polskim akcent najczęściej pada na przedostatnią sylabę wyrazu (akcent paroksytoniczny).
| Wyraz | Podział na sylaby | Sylaba akcentowana |
|---|---|---|
| mama | ma-ma | MA-ma |
| szkoła | szko-ła | SZKO-ła |
| nauczyciel | na-u-czy-ciel | na-u-CZY-ciel |
| wakacje | wa-ka-cje | wa-ka-CJE |
3. Wyjątki od zasady ogólnej
W pewnych formach (szczególnie czasownikowych) akcent przesuwa się dalej od końca wyrazu.
4. Akcent na trzecią sylabę od końca (proparoksytoniczny)
Dotyczy głównie form czasu przeszłego i trybu przypuszczającego z końcówkami -śmy, -ście, -by, -byśmy, -byście (końcówki te są zwykle nieakcentowane).
| Forma | Podział na sylaby | Sylaba akcentowana |
|---|---|---|
| zrobiliśmy | zro-bi-li-śmy | zro-BI-li-śmy |
| czytałybyśmy | czy-ta-ły-by-śmy | czy-TA-ły-by-śmy |
| poszlibyście | po-szli-by-ście | po-SZLI-by-ście |
5. Akcent na czwartą sylabę od końca (rzadziej)
Występuje rzadko, zwykle w długich formach czasownikowych.
| Forma | Podział na sylaby | Sylaba akcentowana |
|---|---|---|
| rozmawialibyśmy | roz-ma-wia-li-by-śmy | roz-ma-WIA-li-by-śmy |
| napisalibyście | na-pi-sa-li-by-ście | na-pi-SA-li-by-ście |
6. Akcent w wyrazach obcych
Niektóre zapożyczenia mogą zachowywać niestandardowy rozkład akcentu (zwłaszcza w praktyce wymowy), choć w polszczyźnie często ulegają one dostosowaniu do wzorca paroksytonicznego.
| Wyraz | Podział na sylaby | Akcent |
|---|---|---|
| matematyka | ma-te-ma-ty-ka | ma-te-ma-TY-ka |
| uniwersytet | u-ni-wer-sy-tet | u-ni-wer-sy-TET |
| menu | me-nu | ME-nu |
7. Akcent a sylaba
Akcent pada na sylabę (nie na literę). W wyrazach jednosylabowych akcent pada na jedyną sylabę.
| Wyraz | Liczba sylab | Sylaba akcentowana |
|---|---|---|
| dom | 1 | jedyna sylaba |
| okno | 2 | 1. (przedostatnia) |
| komputer | 3 | 2. (przedostatnia) |
| odpowiedzialność | 6 | 5. (przedostatnia) |
8. Najważniejsze do zapamiętania
- W polszczyźnie dominuje akcent paroksytoniczny (na przedostatnią sylabę).
- W formach z
-śmy,-ście,-byakcent często przesuwa się na 3. sylabę od końca. - Rzadziej spotyka się akcent na 4. sylabę od końca w bardzo długich formach.
- Akcent dotyczy sylab, a wymowa i tradycja językowa decydują o wyjątkach.