Zasady relacji litera–dźwięk
Fonetyka i fonologia języka polskiego: jak zapis (litery) łączy się z wymową (głoski).
1. Co to jest relacja litera–dźwięk?
Litera znak graficzny (np. b, cz, ó).
Głoska dźwięk mowy – to, co słyszymy i wymawiamy.
Najważniejsze: w języku polskim nie zawsze jedna litera odpowiada jednej głosce.
2. Podstawowe typy relacji litera–dźwięk
| Rodzaj relacji | Opis | Przykład |
|---|---|---|
| 1 : 1 | jedna litera = jedna głoska | m → [m] |
| 2 : 1 | dwie litery = jedna głoska (dwuznak) | cz → [cz] |
| 1 : 2 | jedna litera = dwie głoski (zależnie od kontekstu) | i w „pić” (z elementem [j]) |
| pisownia ≠ wymowa | wymowa może się zmieniać przez sąsiedztwo głosek (upodobnienia) | „ławka” → [łafka] |
3. Dwuznaki – dwie litery, jeden dźwięk
| Dwuznak | Wymawiany dźwięk | Przykład |
|---|---|---|
| cz | [cz] | czapka |
| sz | [sz] | szum |
| rz | [ż] | rzeka |
| ch | [h] | chata |
| dz | [dz] | dzwon |
| dż | [dż] | dżem |
| dź | [dź] | dźwięk |
Uwaga: dwuznaki liczymy jako jedną głoskę, ale zapisujemy dwoma literami.
4. Jedna litera – różne dźwięki (zależnie od kontekstu)
| Litera | Możliwa wymowa / funkcja | Przykład |
|---|---|---|
| i | zmiękcza spółgłoskę (funkcja palatalizująca) | pies |
| i | bywa realizowane z elementem [j] w pewnych pozycjach | kino |
| ę | [ę] / [en] / [em] (w zależności od następnej głoski) | zęby, ręka |
| ą | [ą] / [on] / [om] (w zależności od następnej głoski) | wąs, kąt |
5. Różne litery – ten sam dźwięk (problemy ortograficzne)
| Dźwięk | Litery / połączenia liter | Przykład |
|---|---|---|
| [u] | u, ó | but – stół |
| [ż] | ż, rz | żaba – rzeka |
| [h] | h, ch | hak – chata |
6. Upodobnienia i uproszczenia (piszemy jedno, wymawiamy inaczej)
| Zapis | Wymowa (przykładowa) | Rodzaj zjawiska |
|---|---|---|
| ławka | [łafka] | ubezdźwięcznienie |
| prośba | [proźba] | udźwięcznienie |
| jabłko | [japko] | uproszczenie grupy spółgłoskowej |
W praktyce szkolnej te przykłady pokazują, że analiza głoskowa nie zawsze pokrywa się z analizą literową.
7. Najważniejsze wnioski (do zapamiętania)
- Litera nie zawsze równa się głosce.
- Dwuznaki (np.
sz,cz,rz) to dwie litery, ale jedna głoska. - Wymowa zależy od kontekstu (sąsiedztwa głosek), dlatego pojawiają się upodobnienia.
- Ten sam dźwięk może być zapisywany różnymi literami (np.
u/ó,ż/rz,h/ch).